Gà nhiều cựa Phú Thọ

Nguyên liệu chính

Gà nhiều cựa nguyên con: trống tơ hoặc gà giò khoảng 1,2-1,5 kg cho thịt ngon nhất. Gà thả đồi, cào bới sâu bọ, ăn ngô và cây cỏ rừng nên thịt khác hẳn gà công nghiệp.

Gừng và sả: hai gia vị gốc cho món luộc, vừa khử mùi vừa làm dậy vị ngọt tự nhiên của thịt gà rừng.

Lá chanh, muối hạt, hạt tiêu rừng: pha muối chấm cho thịt luộc, đậm vị mà không lấn.

Lá móc mật, thảo quả, hoa hồi: nhóm gia vị núi rừng dùng khi làm gà ủ muối nguyên con.

Than hoa và lá bưởi: dùng cho cách nướng nguyên con, cho da giòn thơm mùi khói.

Hương vị & Cảm quan

Thịt gà nhiều cựa màu nâu sẫm hơn gà thường, kết cấu săn chắc, thớ mịn, vừa dai vừa giòn. Khi nhai, thịt ngọt đậm, dậy mùi thơm rất gần gà rừng — điểm khiến người sành ăn sẵn lòng trả giá cao.

Da gà mỏng, luộc lên màu vàng óng, giòn nhẹ; mỡ dưới da vàng béo thanh, không ngấy. Nước luộc trong, ngọt thanh, thơm gừng sả, thường giữ nấu cháo.

Cách thưởng thức

Vì là gà quý, người ta chế biến đơn giản để giữ trọn hương vị. Luộc nguyên con với gừng và sả là cách phổ biến nhất; thịt chấm muối tiêu lá chanh, nước luộc chan cháo. Gà nướng than hoa với lá bưởi cũng được ưa chuộng, da giòn dậy mùi khói.

Một biến tấu nổi bật do các HTX Tân Sơn phát triển là gà ủ muối nguyên con: gà ướp muối hạt cùng lá móc mật, thảo quả rồi ủ chín, thịt đậm đà, để lâu, tiện làm quà. Nên hạn chế gia vị mạnh để không che mất vị ngọt rừng vốn có.

Địa điểm & Giá cả

Muốn mua tận gốc, du khách tìm về bản Cói, xã Xuân Sơn, hoặc đặt qua HTX Xuân Đài và HTX gà ủ muối Tân Sơn — đều thuộc vùng Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ. Do nuôi chậm lớn, gà thường phải đặt trước, nhất là dịp Tết.

Giá gà thương phẩm tại trại khoảng 170.000-180.000đ/kg (2024-2025), thời điểm khan hàng lên 200.000-300.000đ/kg. Con trống trưởng thành đủ 6-8 cựa, lông đẹp làm gà chơi hoặc tiến lễ có giá từ vài triệu đồng tới cá biệt 29,5 triệu đồng một con. Gà ủ muối nguyên con của HTX Tân Sơn bán quanh 220.000-250.000đ/con (giá Festival OCOP 2025).

Mùa & Dịp

Gà nhiều cựa có quanh năm nhưng được săn tìm mạnh nhất dịp cận Tết Nguyên đán và mùa Giỗ Tổ Hùng Vương tháng Ba âm lịch, khi nhu cầu vật phẩm dâng cúng và quà biếu tăng cao, cũng là lúc các HTX đẩy mạnh bán gà ủ muối.

Vai trò văn hóa

Với người vùng đất Tổ, gà nhiều cựa là biểu tượng gắn với truyền thuyết dựng nước, linh vật từng dùng để tiến vua. Con gà đủ cựa thường xuất hiện trong mâm lễ ngày trọng, mang ý nghĩa cầu may và tôn kính tổ tiên.

Việc nuôi giữ giống gà còn là cách đồng bào Dao, Mường ở Tân Sơn bảo tồn nguồn gen quý của Phú Thọ. Gắn với OCOP và du lịch sinh thái Vườn quốc gia Xuân Sơn, gà nhiều cựa trở thành sinh kế và thương hiệu địa phương, giữ lại một di sản nông nghiệp đặc hữu trước nguy cơ mai một.