Vườn quốc gia Chư Mom Ray

Vì sao nên đến VQG Chư Mom Ray

Di sản ASEAN - một trong những vườn ASEAN đầu tiên của Việt Nam: Năm 2004, VQG Chư Mom Ray được công nhận Di sản ASEAN cùng VQG Hoàng Liên (Lào Cai cũ) và VQG Ba Bể (Bắc Kạn cũ). Danh hiệu Di sản ASEAN dành cho các vườn quốc gia có giá trị bảo tồn đặc biệt, đại diện cho hệ sinh thái và đa dạng sinh học của khu vực. Chư Mom Ray nổi bật với hệ sinh thái rừng nhiệt đới ẩm Tây Nguyên kết hợp với cảnh quan rừng khô và đồng cỏ - không giống các vườn quốc gia khác Việt Nam.

Đa dạng sinh học cấp khu vực - hành lang Trường Sơn: Với 1.534 loài thực vật và 620 loài động vật, Chư Mom Ray là một trong những vùng đa dạng sinh học cao nhất Việt Nam và Đông Nam Á. Đặc biệt vườn nằm trên dãy Trường Sơn - là hành lang sinh thái nối liền các vườn quốc gia khác (Yok Đôn, Bạch Mã, Pù Mát). Có 114 loài trong Sách Đỏ Việt Nam - con số cao hơn nhiều so với hầu hết các vườn quốc gia khác. Các loài đặc trưng: sao la (Pseudoryx nghetinhensis, loài thú lớn được khoa học công bố năm 1993 sau khi phát hiện đầu tiên năm 1992 tại VQG Vũ Quang - Hà Tĩnh; tại Chư Mom Ray ghi nhận dấu vết qua bẫy ảnh), bò tót (Bos gaurus, loài bò lớn nhất thế giới còn sống), hổ Đông Dương, voi châu Á, vượn đen má vàng, voọc chà vá chân nâu.

Vị trí "ngã ba Đông Dương" - hành lang xuyên biên giới: Vườn nằm tại ngã ba biên giới Việt - Lào - Campuchia (cột mốc số 0 - điểm 3 nước gặp nhau, cách trung tâm vườn khoảng 20 km). Là vị trí địa chính trị đặc biệt - vườn liên kết với Khu Bảo tồn Nam Theun (Lào) và các khu bảo tồn Campuchia, tạo nên "Khu bảo tồn xuyên biên giới" cho phép động vật di cư qua lại. Là mô hình bảo tồn hợp tác quốc tế quan trọng của Đông Nam Á.

Văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên - UNESCO 2005: Vùng đệm VQG là nơi cư trú của nhiều dân tộc thiểu số Tây Nguyên: Rơ Mâm (cực kỳ ít người, ~600 người), Brâu (~500 người), Jrai, Bahnar, Sê Đăng. Họ duy trì các nhà rông truyền thống cao 12-15 mét (loại nhà cộng đồng đặc trưng Tây Nguyên), văn hóa cồng chiêng (được UNESCO công nhận Kiệt tác Di sản Phi vật thể của Nhân loại năm 2005), lễ hội Đâm Trâu, dệt thổ cẩm. Khách có thể vào các bản để xem nhà rông, nghe cồng chiêng.

Lịch sử & Bản sắc

Vùng đất Chư Mom Ray có lịch sử cư trú lâu đời của các dân tộc thiểu số Tây Nguyên. Trong nhiều thế kỷ, người Rơ Mâm, Brâu, Jrai, Bahnar, Sê Đăng đã sinh sống ở vùng cao nguyên này, làm nương rẫy, săn bắn, hái lượm. Văn hóa Tây Nguyên truyền thống với nhà rông cộng đồng, cồng chiêng, sử thi và lễ hội Đâm Trâu phát triển ổn định. Cho đến thế kỷ XX, vùng vẫn ít người Việt từ miền xuôi lên, giữ được vẻ tự nhiên và bản sắc văn hóa nguyên trạng.

Trong giai đoạn chiến tranh Việt Nam (1955-1975), khu vực Chư Mom Ray là vùng giao tranh ác liệt do nằm trên đường Hồ Chí Minh - tuyến hậu cần chiến lược chi viện chiến trường miền Nam. Đường mòn Hồ Chí Minh đi qua Sa Thầy và Ngọc Hồi cũ, qua các thung lũng và rừng già của Chư Mom Ray. Máy bay Mỹ ném bom rải thảm và rải chất độc da cam - ảnh hưởng nặng đến rừng nguyên sinh và cộng đồng dân cư. Nhiều cây rừng và động vật bị thiệt hại.

Sau hòa bình 1975, vùng Chư Mom Ray phải đối mặt với các vấn đề: rừng bị phá hoại nặng do bom đạn và chất hóa học, nhiều loài động vật giảm số lượng nghiêm trọng, dân tộc thiểu số mất môi trường sống. Năm 1986, khu vực được khoanh vùng làm khu bảo tồn thiên nhiên với diện tích 50.000 hecta ban đầu. Năm 2002, được nâng cấp thành Vườn quốc gia với diện tích mở rộng 56.621 hecta.

Năm 2004, VQG Chư Mom Ray được công nhận Di sản ASEAN - một dấu mốc quan trọng. Cùng với việc UNESCO công nhận Văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên năm 2005, vùng được quốc tế chú ý hơn. Các dự án bảo tồn được triển khai: chống săn bắt voi và hổ, phục hồi rừng, hỗ trợ cộng đồng dân tộc thiểu số. Một số loài như sao la được phát hiện hoặc tái phát hiện trong vườn.

Tuy nhiên đến năm 2024, số lượng các loài thú lớn vẫn rất nguy cấp. Hổ Đông Dương: chỉ còn vài cá thể (số chính xác chưa xác định). Voi rừng: 30-40 cá thể. Bò tót: 50-70 cá thể. Sao la: chỉ có dấu vết qua bẫy ảnh, chưa xác định số chính xác (có thể chỉ vài cá thể). Các loài này đều thuộc "cực kỳ nguy cấp" của IUCN. Du lịch sinh thái có quản lý là một trong những giải pháp để vừa bảo tồn vừa cải thiện đời sống cộng đồng địa phương.

Bản sắc Chư Mom Ray hôm nay là sự kết hợp của 3 yếu tố: vùng bảo tồn đa dạng sinh học cấp khu vực, vị trí ngã ba Đông Dương có ý nghĩa địa chính trị, và cộng đồng dân tộc Tây Nguyên giữ văn hóa cổ. Du lịch sinh thái phát triển từ 2015-2020 với các tour trekking, tour văn hóa các bản. Lượng khách 2024 ước 30.000-50.000 lượt/năm - vẫn ở mức nhỏ so với các vườn quốc gia nổi tiếng khác (Cát Tiên, Pù Mát). Đây vừa là điểm trừ (cơ sở hạ tầng hạn chế) vừa là điểm cộng (vẫn giữ được vẻ tự nhiên).

Cảnh quan & Thiên nhiên

VQG Chư Mom Ray rộng 56.621 hecta với địa hình đa dạng: núi cao (đỉnh Chư Mom Ray cao 1.773 m), thung lũng sâu, cánh đồng cỏ (đặc biệt thung lũng Ja Book rộng 9.000 hecta), các con suối lớn. Cao độ trung bình 600-1.000 m. Khí hậu mát mẻ do độ cao và rừng rậm. Khu vực giáp biên giới Lào - Campuchia có địa hình hiểm trở với nhiều khe sâu và vực đá.

Vườn có 4 kiểu rừng chính: rừng nhiệt đới ẩm thường xanh (chiếm 60%, ở các thung lũng và sườn núi thấp), rừng thường xanh núi cao (20%, trên các đỉnh núi >1.200 m), rừng khô rụng lá (15%, ở các vùng đồng cỏ - chuyển tiếp), đồng cỏ trống (5%, thung lũng Ja Book). Đa dạng kiểu rừng tạo nên đa dạng sinh học cao.

Thung lũng Ja Book là cảnh quan đặc trưng nhất của Chư Mom Ray - cánh đồng cỏ rộng 9.000 hecta giữa rừng nhiệt đới. Đây là môi trường lý tưởng cho các loài thú móng guốc lớn (bò tót, trâu rừng, mang, hươu) và các loài ăn thịt theo (hổ, beo, gấu). Đồng cỏ Ja Book được so sánh với "Serengeti Việt Nam" - dù quy mô nhỏ hơn nhiều châu Phi. Là điểm quan sát động vật hoang dã nhất Việt Nam.

Khí hậu Tây Nguyên với 2 mùa rõ rệt. Mùa khô (tháng 11-4): nhiệt độ 18-28°C, ít mưa, độ ẩm thấp, không khí khô. Là mùa lý tưởng cho trekking. Mùa mưa (tháng 5-10): mưa nhiều 2.000-2.500 mm/năm, độ ẩm cao 90-95%, đường đi trơn trượt. Mùa mưa khó trekking nhưng rừng xanh tươi và nhiều cảnh đẹp. Tháng 12-1 ban đêm có thể lạnh dưới 15°C ở các đỉnh núi cao.

Hệ động thực vật cực kỳ phong phú. Thực vật: 1.534 loài, trong đó 113 loài quý hiếm (Sách Đỏ Việt Nam). Có nhiều phong lan đặc hữu, các loài thuộc họ dầu (dầu rái, sao đen), họ hạt trần (kim giao, thông, sa mu, pơ-mu). Cây cổ thụ cao 30-40 m. Động vật: 11 loài thú lớn (hổ, voi, bò tót, trâu rừng, gấu ngựa, beo lửa, mang Trường Sơn, sao la, vượn đen má vàng, voọc chà vá chân nâu), 370 loài chim (trong đó có sếu cổ trụi — lần đầu ghi nhận tại Việt Nam tại đây, cùng nhiều loài đặc hữu Đông Dương như công đa đa, gà tiền), 45 loài bò sát, 20 loài cá nước ngọt, 17 loài lưỡng cư, 57 loài côn trùng được nghiên cứu.

Nên làm gì ở Chư Mom Ray

Trekking trong VQG với hướng dẫn viên rừng

Hoạt động chính khi đến Chư Mom Ray. Có nhiều tuyến trekking: tuyến 1 ngày (vùng đệm, khoảng 6-8 km), tuyến 2 ngày 1 đêm (xuyên vào vùng lõi, ngủ tại trạm kiểm lâm), tuyến 3 ngày 2 đêm (đỉnh Chư Mom Ray 1.773 m, cho người trek có kinh nghiệm). Phải có hướng dẫn viên rừng (bắt buộc theo quy định, phí 400.000-800.000 VND/ngày). Mang đồ trek đầy đủ: giày trek, áo mưa, đèn pin, nước 3-4 lít, lương khô, thuốc cá nhân. Đăng ký trước Trung tâm Du lịch VQG.

Quan sát động vật hoang dã tại thung lũng Ja Book

Thung lũng Ja Book là điểm quan sát động vật hoang dã quan trọng nhất. Có các chòi quan sát ngụy trang cho khách. Khoảng thời gian tốt nhất: sáng sớm 5h-7h và chiều muộn 16h-18h khi các loài thú đến đồng cỏ uống nước hoặc gặm cỏ. Có thể thấy: bò tót (cơ hội 30-40%), mang Trường Sơn (30%), hươu (40-50%), nhiều loài chim. Hổ và voi cơ hội thấy rất thấp (<5%). Phí quan sát 200.000-400.000 VND/buổi/người (gồm xe đưa đón và hướng dẫn viên và ống nhòm).

Tham quan bản dân tộc thiểu số

Vùng đệm VQG có nhiều bản dân tộc thiểu số. Bản Đắk Mê (xã Mô Rai, dân tộc Rơ Mâm - chỉ ~600 người trên toàn quốc) là một trong những bản hiếm có còn duy trì nhà rông truyền thống và lễ hội Đâm Trâu. Bản Đắk Mế (huyện Ngọc Hồi cũ, dân tộc Brâu) với nhà rông cao và lễ hội đặc trưng. Khách có thể vào bản, xem nhà rông, nghe cồng chiêng (đặt trước qua cộng đồng), ăn cơm với gia đình (100.000-150.000 VND/người). Phí tham quan tự nguyện - đóng góp cho cộng đồng.

Tham quan cột mốc số 0 - ngã ba Đông Dương

Cột mốc số 0 đánh dấu điểm 3 nước Việt Nam - Lào - Campuchia gặp nhau, cách trung tâm VQG khoảng 20 km. Đây là điểm địa chính trị có ý nghĩa - du khách có thể "đặt chân lên 3 nước cùng lúc". Đi từ TT Plei Kần (huyện Ngọc Hồi cũ) khoảng 60 km. Đường đi qua các bản dân tộc Brâu. Cần giấy phép biên giới (đăng ký trước với UBND huyện hoặc bộ đội biên phòng). Khu vực có quy định an ninh nghiêm ngặt - phải có hướng dẫn viên địa phương.

Tham gia lễ hội Đâm Trâu của dân tộc Tây Nguyên

Lễ hội Đâm Trâu là lễ hội truyền thống lớn nhất của các dân tộc Tây Nguyên (Bahnar, Jrai, Sê Đăng), tổ chức vào cuối năm âm lịch (tháng 12 - tháng 1 dương). Lễ kéo dài 2-3 ngày với rước trâu, đâm trâu (nghi lễ tế trâu), nhảy múa cồng chiêng quanh đống lửa, hát sử thi (hát kể chuyện thần thoại). Lượng khách tham gia thường có sự đồng ý của cộng đồng - hỏi trước qua hướng dẫn viên hoặc Trung tâm Du lịch VQG. Đây là trải nghiệm văn hóa Tây Nguyên đậm đặc.

Ăn gì ở Chư Mom Ray - Sa Thầy

Gà nướng và cơm lam Tây Nguyên - 80.000-150.000 VND/suất

Gà ta Tây Nguyên (gà ri lông đen, gà ác) nướng nguyên con trên than củi với lá mắc mật, sả, ớt. Cơm lam Tây Nguyên (gạo nếp nướng trong ống tre tươi) ăn cùng muối lạc-vừng-ớt. Là bữa ăn truyền thống của dân tộc Tây Nguyên. Có tại các homestay bản hoặc quán đặc sản TT Sa Thầy. Một suất 80.000-150.000 VND/người.

Rượu cần Tây Nguyên - 200.000-500.000 VND/hũ

Rượu cần Tây Nguyên (Bahnar, Jrai, Sê Đăng) làm từ gạo nếp trộn men lá rừng (men có trên 30 loại lá thuốc), ủ trong hũ sành 2-3 tháng. Uống bằng ống nứa cắm vào hũ, nhiều người uống chung. Vị ngọt nhẹ, độ cồn 12-18%. Là thức uống cộng đồng đặc trưng - dùng trong tiệc đoàn và đêm văn hóa. Một hũ 2 lít phục vụ 6-10 người.

Cá suối nướng và rau rừng - 100.000-200.000 VND

Cá suối trong các con suối VQG (cá lăng, cá chình nhỏ) nướng giấy bạc với sả ớt. Rau rừng theo mùa: rau dớn, rau bồ khai, lá kim, măng đắng. Vị đặc biệt - bùi, hơi đắng nhẹ. Có tại các homestay vùng đệm. Một suất 100.000-200.000 VND.

Heo rẫy nướng nguyên con - 200.000-400.000 VND/kg

Heo rẫy (heo nhỏ thả vườn của các dân tộc) thịt chắc, ít mỡ. Nướng nguyên con trên than củi 2-3 giờ với gia vị Tây Nguyên: mắc khén, hạt dổi, lá rừng. Phù hợp tiệc đoàn 6-15 người. Đặt trước 1 ngày tại homestay.

Cà phê Robusta Sa Thầy - 30.000-80.000 VND/ly

Sa Thầy là vùng trồng cà phê Robusta của Kon Tum. Cà phê phin truyền thống đậm đặc, là điểm thử cà phê Tây Nguyên ngay tại nguồn gốc. Một số quán cà phê đặc sản: Cà phê Sa Thầy, Cà phê Plei Kần. Mua hạt rang xay 200.000-500.000 VND/kg làm quà.

Đi khi nào đẹp nhất

Tháng 11-1 (đầu mùa khô - đẹp nhất): Khí hậu mát mẻ 18-26°C, ít mưa, trời trong. Trekking thuận lợi nhất. Có thể có lễ hội Đâm Trâu của dân tộc Tây Nguyên (cuối tháng 12 - tháng 1 dương). Mùa cao điểm khách.

Tháng 2-4 (giữa - cuối mùa khô): Vẫn khô đẹp, nhiệt độ tăng dần 22-30°C. Cây cối ít nước hơn. Đường rừng khô, dễ trek. Là mùa lý tưởng cho trekking dài.

Tháng 5 (đầu mùa mưa): Bắt đầu mưa rào chiều. Rừng xanh tươi sau mưa. Trek vẫn được nhưng có thể bị mưa bất chợt.

Tháng 6-9 (đỉnh mùa mưa - hạn chế): Mưa nhiều, đường trơn, nguy cơ sạt lở. Một số tuyến trekking bị đóng. Mùa này không lý tưởng. Tuy nhiên cảnh quan rừng xanh tươi nhất năm.

Tháng 10 (cuối mùa mưa): Mưa giảm, mát mẻ. Bắt đầu mùa du lịch trở lại.

Khung giờ tốt nhất cho quan sát động vật: Sáng sớm 5h-7h (thú lớn ra đồng cỏ uống nước) và chiều muộn 16h-18h (thú trở về rừng). Giữa trưa thú ẩn trong rừng - khó thấy.

Đi đến VQG Chư Mom Ray bằng cách nào

Từ Hà Nội: Cách 800 km. Bay đến sân bay Pleiku (Gia Lai cũ) 1,5-2,5 triệu VND/khứ hồi, 1h45 phút bay. Sau đó xe khách hoặc thuê xe từ Pleiku đi Kon Tum (50 km, 1 giờ), tiếp tục đi TT Sa Thầy hoặc TT Plei Kần (80-100 km, 2 giờ).

Từ TP HCM: Cách 700 km. Bay đến Pleiku (1,5-2 triệu VND/khứ hồi). Hoặc xe khách giường nằm TP HCM - Kon Tum 14-16 giờ, 400.000-600.000 VND.

Từ Kon Tum: Cách TT Sa Thầy 30 km về phía tây, cách TT Plei Kần (Ngọc Hồi cũ) 80 km. Xe khách 30.000-80.000 VND, 1-2 giờ. Taxi 500.000-800.000 VND/lượt.

Đến trung tâm VQG (Trạm kiểm lâm): - Từ TT Sa Thầy: tỉnh lộ 671 vào VQG, mất 30-45 phút xe máy/ô tô. - Từ TT Plei Kần: đi qua xã Mô Rai, mất 1-1,5 giờ. - Đăng ký vào VQG trước tại Trung tâm Du lịch (mở 8h-17h hằng ngày).

Tour kèm xe: Một số công ty du lịch Kon Tum và Đà Nẵng tổ chức tour VQG Chư Mom Ray và ngã ba Đông Dương và bản dân tộc 2-3 ngày, giá 1.500.000-3.000.000 VND/người.

Lưu trú: Không có khách sạn cao cấp trong khu vực. Lựa chọn: homestay tại bản dân tộc Mô Rai, Đắk Mế (150.000-300.000 VND/đêm/người, gồm 3 bữa); nhà nghỉ tại TT Sa Thầy (200.000-500.000 VND/đêm); khách sạn 2-3 sao tại Kon Tum (cách 30 km, 400.000-800.000 VND/đêm). Nhà trạm trong VQG (đặt trước qua Trung tâm Du lịch, 100.000-200.000 VND/đêm).

Lịch trình gợi ý

Phương án 1: 2 ngày 1 đêm: - Ngày 1: Sáng từ Kon Tum lên Sa Thầy. Trưa ăn quán địa phương. Chiều vào VQG, trek tuyến ngắn 6-8 km. Tối nghỉ homestay bản dân tộc, ăn cơm Tây Nguyên và rượu cần. - Ngày 2: Sáng sớm 5h quan sát động vật tại Ja Book. 9h ăn sáng. 10h tham quan bản Brâu hoặc Rơ Mâm. 12h ăn trưa. 14h khởi hành về Kon Tum.

Phương án 2: 3 ngày 2 đêm trọn vẹn: - Ngày 1: Đến Sa Thầy, vào VQG. - Ngày 2: Trek tuyến 2 ngày vào vùng lõi - ngủ trạm kiểm lâm. - Ngày 3: Trek về, thăm bản dân tộc rồi về Kon Tum.

Phương án 3: 4 ngày kết hợp ngã ba Đông Dương: - Ngày 1: Kon Tum — TT Plei Kần (Ngọc Hồi cũ). - Ngày 2: Cột mốc số 0 - ngã ba Đông Dương. - Ngày 3: VQG Chư Mom Ray. - Ngày 4: Thăm bản dân tộc rồi về.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Có cần giấy phép biên giới để vào VQG không?: Trả lời: Vào khu trung tâm VQG (Sa Thầy) không cần giấy phép, chỉ cần đăng ký với Trung tâm Du lịch. Tuy nhiên đến cột mốc số 0 - ngã ba Đông Dương (cách 60 km về phía bắc) cần giấy phép biên giới do gần biên giới Lào - Campuchia. Đăng ký trước qua UBND huyện Ngọc Hồi cũ hoặc bộ đội biên phòng, mất 3-5 ngày làm thủ tục.

Hỏi: Cơ hội thấy hổ, voi như thế nào?: Trả lời: Rất thấp. Hổ Đông Dương chỉ còn vài cá thể trong vườn - cơ hội thấy gần 0%. Voi rừng 30-40 cá thể - cơ hội thấy 5-10% (qua dấu vết hoặc xa từ trạm quan sát). Các loài dễ thấy hơn: hươu, mang, lợn rừng, sóc, nhiều loài chim. Mang ống nhòm để quan sát từ xa, không tiếp cận gần.

Hỏi: Có nguy hiểm khi trekking không?: Trả lời: Trekking có hướng dẫn viên rừng an toàn cao. Rủi ro: vắt rừng (đặc biệt mùa mưa), một số loài rắn, côn trùng đốt. Dùng kem chống vắt và muỗi. Không tự đi vào rừng - dễ lạc đường. Mang đầy đủ đồ trek, nước, lương khô, đèn pin. Đăng ký trước với Trung tâm.

Hỏi: Có thể quay phim chụp ảnh động vật không?: Trả lời: Có. Khuyến nghị dùng ống kính tele (200-400mm) để chụp xa, không tiếp cận gần làm động vật sợ. Không dùng flash. Không để lại rác trong rừng. Không bắt sinh vật. Một số loài hiếm có thể không được công bố vị trí cụ thể để bảo vệ.

Hỏi: Có hướng dẫn viên tiếng Anh không?: Trả lời: Không thường có tại Chư Mom Ray do du lịch còn ở mức nhỏ. Khách nước ngoài thường đi cùng hướng dẫn viên từ TP HCM hoặc Đà Nẵng (300.000-500.000 VND/ngày). Đặt trước qua các công ty du lịch sinh thái như WildVietnam, Vietnam Adventure.

Cụm điểm tham quan gần

Cột mốc số 0 - Ngã ba Đông Dương — 60 km về phía bắc: Điểm 3 nước Việt Nam - Lào - Campuchia gặp nhau. Cần giấy phép biên giới. Là điểm địa chính trị độc đáo.

Kon Tum — 30 km về phía đông: Trung tâm tỉnh Kon Tum với nhà thờ gỗ Kon Tum (kiến trúc Pháp - Bahnar pha), bảo tàng Kon Tum, các quán ăn đặc sản Tây Nguyên.

Bản dân tộc Rơ Mâm và Brâu — 5-20 km: Hai dân tộc cực kỳ ít người (mỗi dân tộc ~500-600 người trên toàn quốc) sống tại vùng đệm VQG. Văn hóa nhà rông và cồng chiêng đặc trưng.

VQG Yok Đôn (Đắk Lắk cũ) — 200 km về phía nam: VQG có voi rừng nổi tiếng - có thể kết hợp tour Tây Nguyên 5-7 ngày.

Cao nguyên Pleiku — 50 km về phía nam: Trung tâm Gia Lai cũ với hồ T'Nưng (Biển Hồ), thác Phú Cường, các bản Jrai. Điểm dừng chân trên hành trình kết hợp Tây Nguyên từ Kon Tum đi Gia Lai.