Khu Bảo tồn Thiên nhiên – Văn hóa Đồng Nai – vùng đệm Cát Tiên

Vì sao nên đến Khu Bảo tồn Đồng Nai

Khu bảo tồn này là mảng rừng tự nhiên liên tục lớn nhất còn sót lại ở Đông Nam Bộ, nơi mà phần lớn rừng đã nhường chỗ cho cao su, khu công nghiệp, và đô thị.

Thứ nhất, diện tích rừng vượt trội so với bất kỳ khu bảo tồn nào ở Đông Nam Bộ. Hơn 100.000 ha (gồm rừng và hồ) tạo ra không gian đủ lớn để duy trì quần thể động vật hoang dã có kích thước đàn đáng kể: bò tót (ước tính vài chục con), voi (đàn nhỏ, di chuyển giữa khu bảo tồn và VQG Cát Tiên), voọc bạc, gấu chó, và nhiều loài chim rừng. Kết hợp với VQG Cát Tiên liền kề phía bắc, tổng diện tích rừng liên tục lên đến hơn 170.000 ha.

Thứ hai, khoảng cách gần TP HCM (90 km) và Biên Hòa (40 km) cho phép đi-về trong ngày. Đây là rừng tự nhiên gần nhất mà cư dân TP HCM có thể tiếp cận dễ dàng bằng xe riêng, thay vì phải đi 150 km đến Cát Tiên.

Thứ ba, lớp di tích lịch sử Chiến khu D bổ sung chiều sâu cho chuyến tham quan thiên nhiên. Ba di tích cấp quốc gia (Trung ương Cục miền Nam, Khu ủy miền Đông Nam Bộ, địa đạo Suối Linh) nằm trong rừng, nơi lãnh đạo cách mạng miền Nam đặt trụ sở suốt hai cuộc kháng chiến. Du khách có thể kết hợp trekking rừng với tham quan di tích trong cùng ngày.

Lịch sử & Bản sắc

Vùng rừng Mã Đà (tên gọi dân gian của khu vực) nằm giữa sông Đồng Nai và sông Bé, là phần rừng nhiệt đới liên tục từ Tây Nguyên kéo xuống Đông Nam Bộ. Trước thế kỷ XX, rừng rậm bao phủ toàn bộ vùng đất này, là nơi sinh sống của nhiều nhóm dân tộc thiểu số (Mạ, S'tiêng, Chơ Ro) sống bằng nương rẫy và săn bắt. Tên "Mã Đà" theo một số tư liệu gắn với suối Mã Đà chảy qua khu rừng, "mã" và "đà" là tên gốc từ tiếng dân tộc bản địa.

Thời Pháp thuộc, một phần rừng ven sông Đồng Nai bị khai thác gỗ (gỗ dầu, gỗ sao, gỗ gõ) phục vụ xây dựng Sài Gòn. Tuy nhiên, phần lớn rừng sâu vẫn nguyên vẹn vì giao thông khó khăn. Trong kháng chiến chống Pháp (1945-1954), vùng rừng Mã Đà trở thành Chiến khu D, một trong những căn cứ cách mạng quan trọng nhất ở Nam Bộ. Tên gọi "Chiến khu D" do Xứ ủy Nam Kỳ đặt, phân biệt với các chiến khu A, B, C ở vùng khác. Rừng rậm, địa hình phức tạp, và tiếp giáp nhiều tỉnh (Đồng Nai, Bình Phước, Lâm Đồng) giúp lực lượng cách mạng duy trì hoạt động dù Pháp nhiều lần càn quét.

Giai đoạn chống Mỹ (1955-1975), Chiến khu D tiếp tục đóng vai trò chiến lược. Trung ương Cục miền Nam (cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng tại miền Nam) đặt trụ sở trong rừng Mã Đà một thời gian trước khi di chuyển sang Tây Ninh. Khu ủy miền Đông Nam Bộ cũng có căn cứ tại đây. Địa đạo Suối Linh (hệ thống hầm ngầm dọc suối) được đào để tránh bom và phục vụ sinh hoạt, hội họp dưới lòng đất. Cả ba địa điểm được công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia.

Năm 1987, Nhà nước thành lập khu rừng cấm Mã Đà trên nền rừng Mã Đà; năm 2003 nâng cấp thành Khu Bảo tồn Thiên nhiên – Văn hóa Đồng Nai, gộp cả phần mặt nước hồ Trị An (hồ thủy điện hoàn thành 1987, ngập 32.500 ha rừng thấp thành hồ nhân tạo lớn nhất Đông Nam Bộ). Năm 2011, UNESCO công nhận Khu Dự trữ Sinh quyển Đồng Nai, gồm khu bảo tồn Đồng Nai và VQG Cát Tiên liền kề. Năm 2021, ASEAN công nhận khu bảo tồn là Vườn Di sản ASEAN.

Hiện tại, trong khu bảo tồn có 11 dân tộc thiểu số sinh sống (Mạ, S'tiêng, Chơ Ro, Tày, Nùng, và các nhóm di cư từ phía Bắc sau 1975), tổng cộng vài nghìn hộ sống ở vùng đệm và một số ấp trong ranh giới khu bảo tồn. Họ canh tác cây ăn trái (sầu riêng, chôm chôm, bưởi), trồng cây công nghiệp, và đánh bắt cá trên hồ Trị An. Lễ hội đặc trưng: lễ cúng lúa mới (yang) của người Mạ vào tháng 10-11 âm lịch, và lễ mừng cơm mới của người Chơ Ro.

Cảnh quan & Thiên nhiên

Khu bảo tồn trải trên vùng đồi thấp (cao độ 50-300 m) chuyển tiếp từ cao nguyên Đông Nam Bộ xuống đồng bằng sông Đồng Nai. Phần phía bắc giáp VQG Cát Tiên, tạo thành dải rừng liên tục rộng. Phần phía nam giáp hồ Trị An, tạo ra ranh giới nước-rừng kéo dài hàng chục km.

Rừng mưa nhiệt đới thường xanh chiếm phần lớn diện tích, với tầng cây cao (gỗ dầu, sao, gõ đỏ) đạt 25-35 m, tầng tán phụ, tầng cây bụi, và tầng thảm tươi. Một số khu vực phía đông có rừng bán rụng lá (chuyển tiếp khộp). Hệ thực vật ghi nhận hơn 1.400 loài thuộc 156 họ, trong đó 6 loài đặc hữu Đồng Nai.

Hồ Trị An rộng 32.500 ha (khi mực nước cao), là hồ nhân tạo lớn nhất Đông Nam Bộ, hình thành khi đập thủy điện Trị An chắn sông Đồng Nai năm 1987. Hồ có nhiều đảo nhỏ (đỉnh đồi cũ nhô khỏi mặt nước) phủ rừng, tạo cảnh quan đẹp. Khu vực ven hồ là nơi cò, vạc, và chim nước tập trung kiếm ăn. Cá trên hồ phong phú: cá chẽm, cá lóc, cá mè, và cá lăng.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa với hai mùa rõ rệt. Mùa mưa tháng 5-11, lượng mưa 1.800-2.500 mm/năm, rừng xanh tốt, suối chảy mạnh. Mùa khô tháng 12-4, một số suối nhỏ cạn, lá rừng bán rụng lá rơi, tầm nhìn trong rừng rộng hơn, dễ quan sát động vật.

Nên làm gì ở Khu Bảo tồn Đồng Nai

Trekking rừng nhiệt đới có hướng dẫn

Khu bảo tồn có nhiều tuyến trekking từ 3-15 km, đi qua rừng thường xanh, ven suối, và rừng bán rụng lá. Tuyến phổ biến nhất dài 5-7 km, mất 3-4 giờ, đi qua cây gỗ lớn (đường kính 1-2 m), suối trong, và có thể gặp khỉ đuôi dài, sóc, và nhiều loài chim. Bắt buộc có kiểm lâm đi cùng. Giá tour 200.000-400.000 đ/người bao gồm hướng dẫn viên và nước uống. Nên đi sáng sớm 6-8h để thấy động vật.

Thuyền tham quan hồ Trị An và các đảo nhỏ

Thuê thuyền máy từ bến thuyền ven hồ (phía nam khu bảo tồn), đi quanh hồ ghé các đảo nhỏ phủ rừng. Mỗi đảo là đỉnh đồi cũ nhô trên mặt nước, có cây cổ thụ và chim đậu. Tour thuyền 2-3 giờ, giá 300.000-500.000 đ/thuyền (4-6 người). Có thể câu cá trên hồ (mang cần riêng hoặc thuê tại chỗ, 50.000-100.000 đ/bộ cần). Cá trên hồ gồm cá lóc, cá mè, cá chẽm.

Tham quan di tích Chiến khu D

Tuyến di tích trong rừng gồm: nền trụ sở Trung ương Cục miền Nam, căn cứ Khu ủy miền Đông, và địa đạo Suối Linh. Địa đạo Suối Linh dài vài trăm mét, đào dọc suối, có hầm hội họp và kho chứa dưới lòng đất. Tuyến tham quan 3-5 km đi bộ trong rừng, mất 2-3 giờ. Hướng dẫn viên kể bối cảnh lịch sử. Giá 100.000-200.000 đ/nhóm. Phù hợp cho nhóm học sinh, sinh viên.

Quan sát chim và động vật hoang dã

Khu bảo tồn có hơn 200 loài chim và hàng chục loài thú. Chim dễ gặp: chim hồng hoàng, gà lôi, chim bắt cò, cò trắng ven hồ. Thú: khỉ đuôi dài (thường thấy ven đường rừng), sóc, và đôi khi nai nếu đi sâu vào rừng sáng sớm. Mang ống nhòm. Tốt nhất đi cùng kiểm lâm có kinh nghiệm phát hiện động vật. Thời điểm tốt nhất: 5h30-7h sáng.

Cắm trại ven hồ Trị An

Một số điểm ven hồ được phép cắm trại (hỏi ban quản lý khu bảo tồn). Bãi cỏ ven hồ, nhìn ra mặt nước rộng, buổi tối yên tĩnh. Mang lều riêng, bếp ga nhỏ, và thực phẩm. Giá thuê chỗ cắm 50.000-100.000 đ/đêm. Lưu ý: không nhóm lửa trong rừng (chỉ dùng bếp gas), không xả rác, và giữ khoảng cách với động vật hoang dã.

Ăn gì ở khu vực Khu Bảo tồn Đồng Nai

Cá lóc nướng trui hồ Trị An

Cá lóc đánh bắt từ hồ Trị An, con lớn 1-2 kg. Nướng trui bằng cách vùi cá nguyên con (không mổ) vào rơm hoặc trấu đốt, lửa cháy hết thì cá chín, vảy cháy đen bong ra, thịt bên trong trắng ngọt. Gỡ thịt cuốn bánh tráng với rau rừng (lá nhíp, lá lốt, lá cách), bún tươi, và chấm nước mắm me. Một con cá 1 kg giá 100.000-200.000 đ. Các quán ven hồ Trị An (dọc ĐT767) phục vụ cá nướng trui, cá tươi bắt trong ngày.

Gà đồi Vĩnh Cửu nướng than

Gà thả đồi nuôi quanh khu bảo tồn, thịt chắc dai vì đi bộ nhiều trên đồi dốc. Nướng nguyên con trên than gỗ rừng, da giòn, thịt ngọt. Ăn kèm muối ớt xanh, cơm trắng, và rau luộc. Nửa con gà 150.000-220.000 đ. Quán cơm ven đường vào khu bảo tồn (xã Mã Đà, Vĩnh Cửu) phục vụ gà nướng, cần đặt trước 1-2 giờ.

Lẩu cá lăng hồ Trị An

Cá lăng sông Đồng Nai và hồ Trị An, loại cá da trơn thịt trắng chắc, ít xương dăm. Nấu lẩu chua (me, dứa và cà chua) hoặc lẩu mắm, nhúng rau: bông súng, cải xanh, nấm rơm, đậu bắp. Thịt cá lăng nấu lẩu không nát, vị ngọt tự nhiên. Một nồi lẩu cho 4 người 200.000-350.000 đ. Nhà hàng Bến Cá ven hồ Trị An (gần bến thuyền) có cá lăng tươi từ lồng bè nuôi trên hồ.

Rau rừng xào tỏi

Rau rừng (đọt bứa, lá nhíp, rau dớn) hái từ rừng quanh khu bảo tồn, xào nhanh với tỏi và dầu ăn. Rau rừng có vị đắng nhẹ hoặc chua tự nhiên, giàu chất xơ. Một đĩa 40.000-70.000 đ. Ăn kèm cơm và các món cá, gà. Mùa mưa rau rừng nhiều và non hơn mùa khô.

Cá chẽm hồ Trị An hấp hành gừng

Cá chẽm (cá vược) nuôi lồng bè trên hồ Trị An, con 1-3 kg. Hấp nguyên con với hành, gừng, và nước mắm. Thịt cá chẽm trắng mịn, vị ngọt thanh, da mỏng giòn. Một con 1,5 kg giá 200.000-350.000 đ cho 3-4 người. Nhà hàng lồng bè trên hồ (du khách đi thuyền đến nhà hàng nổi) phục vụ cá chẽm tươi, chọn con sống trước khi chế biến.

Đi khi nào đẹp nhất

Mùa khô tháng 12 đến tháng 4 phù hợp nhất cho trekking và cắm trại. Rừng khô ráo, suối nước trong, đường rừng dễ đi, ít muỗi hơn mùa mưa. Tháng 12-1 mát nhất (22-27°C ban đêm), lý tưởng cho cắm trại. Tháng 3-4 nóng hơn (34-37°C ban ngày) nhưng vẫn khô.

Mùa mưa tháng 5-11 rừng xanh tốt, suối chảy mạnh, nhưng đường rừng trơn trượt, muỗi nhiều, và một số tuyến trekking bị ngập. Tháng 8-10 mưa nhiều nhất. Ưu điểm: hồ Trị An mực nước cao, cảnh đẹp hơn; rau rừng non nhiều.

Quan sát động vật tốt nhất mùa khô (tháng 1-3) khi rừng bán rụng lá, tầm nhìn rộng hơn, và động vật tập trung quanh nguồn nước còn sót lại. Sáng sớm 5h30-7h là thời điểm lý tưởng.

Đi đến Khu Bảo tồn Đồng Nai bằng cách nào

Từ TP HCM: khoảng 90 km theo QL1A đi Biên Hòa, rẽ ĐT767 (đường Chiến khu D) đi Vĩnh Cửu, đến cổng khu bảo tồn. Tổng thời gian 1,5-2 giờ. Đường nhựa tốt toàn tuyến.

Từ Biên Hòa: 40 km theo ĐT767, khoảng 1 giờ. Đây là tuyến đường chính vào khu bảo tồn, chạy dọc bờ hồ Trị An.

Từ VQG Cát Tiên: khu bảo tồn Đồng Nai giáp ranh phía nam VQG Cát Tiên. Đường nối hai khu vực qua Tân Phú khoảng 30-50 km, nhưng một số đoạn là đường rừng cần xe gầm cao. Kết hợp 2-3 ngày Cát Tiên và Đồng Nai là tour sinh thái hoàn chỉnh.

Phương tiện công cộng hạn chế. Xe buýt Biên Hòa-Vĩnh Cửu (20.000-30.000 đ), nhưng từ trung tâm Vĩnh Cửu đến khu bảo tồn còn 15-20 km cần xe ôm. Nên đi xe riêng (ô tô hoặc xe máy).

Lịch trình gợi ý

Hành trình 1 ngày từ TP HCM

Xuất phát 6h từ TP HCM, đến khu bảo tồn khoảng 8h. Từ 8h đến 11h trekking tuyến 5 km qua rừng thường xanh, ghé di tích địa đạo Suối Linh. 11h-12h30 ăn trưa tại quán ven hồ Trị An (cá lóc nướng trui, rau rừng xào). 13h-15h đi thuyền trên hồ Trị An, ghé đảo nhỏ, câu cá (nếu muốn). 15h30 khởi hành về TP HCM, đến khoảng 17h30.

Hành trình 2 ngày 1 đêm (cắm trại ven hồ)

Ngày 1: TP HCM đến khu bảo tồn sáng. Trekking rừng 7-10 km (tuyến dài hơn, vào sâu hơn), tham quan di tích Chiến khu D. Chiều đi thuyền hồ Trị An. Tối cắm trại ven hồ, nướng cá và gà đồi, ngắm sao (không ô nhiễm ánh sáng vì giữa rừng). Ngủ lều.

Ngày 2: Dậy 5h30, đi bộ ngắm chim ven hồ lúc bình minh (1 giờ). Ăn sáng. 8h-10h trekking tuyến mới hoặc chèo kayak trên suối. 10h30 thu xếp. 11h ăn trưa lẩu cá lăng. 12h30 khởi hành về.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Khu bảo tồn Đồng Nai khác VQG Cát Tiên ở điểm nào?: Cát Tiên là vườn quốc gia (bảo vệ nghiêm ngặt hơn), có hạ tầng du lịch phát triển hơn (nhà nghỉ trong vườn, bàu Sấu, xe đạp đêm). Khu bảo tồn Đồng Nai lớn hơn (100.000 ha so với 72.000 ha), hoang sơ hơn, ít khách hơn, có thêm hồ Trị An và di tích Chiến khu D. Hai khu giáp nhau và có thể kết hợp trong cùng chuyến.

Hỏi: Có nguy hiểm khi trekking trong rừng không?: Rừng nhiệt đới có rắn, côn trùng, và đoạn đường dốc trơn. Bắt buộc đi cùng kiểm lâm hoặc hướng dẫn viên. Mang giày trekking, quần dài, và thuốc chống muỗi. Không đi vào rừng ban đêm nếu không có hướng dẫn.

Hỏi: Có wifi và sóng điện thoại trong khu bảo tồn không?: Sóng điện thoại yếu hoặc không có ở nhiều khu vực trong rừng. Ven hồ Trị An và gần đường chính có sóng 4G. Không có wifi công cộng. Nên tải bản đồ offline và thông báo người thân lịch trình trước khi vào rừng.

Hỏi: Hồ Trị An có tắm được không?: Một số khu vực ven hồ có bãi nông có thể tắm, nhưng không được khuyến khích vì đáy hồ không đều và không có cứu hộ. Tốt hơn nên đi thuyền, câu cá, hoặc ngắm cảnh từ bờ.

Cụm điểm tham quan gần

• VQG Cát Tiên cách 30-50 km phía bắc (giáp ranh), vườn quốc gia 72.000 ha thuộc Khu Dự trữ Sinh quyển UNESCO, có bàu Sấu, đàn cá sấu hoang dã, và tuyến xe đạp đêm ngắm thú.
• Hồ Trị An nằm trong ranh giới khu bảo tồn, hồ thủy điện 32.500 ha với đảo nhỏ, câu cá, và nhà hàng lồng bè trên mặt nước.
• Thác Mai cách khoảng 20 km, thác nước trong rừng vùng đệm khu bảo tồn, cao 3-5 m, hồ tắm tự nhiên dưới chân thác.
• Biên Hòa cách 40 km phía nam, thành phố lớn nhất Đồng Nai với chùa Long Thiền, làng gốm Biên Hòa, và chợ đêm.
• Sóc Bom Bo S'tiêng cách khoảng 70 km phía bắc (khu vực Bình Phước cũ, nay cùng tỉnh Đồng Nai), khu bảo tồn văn hóa S'tiêng với biểu diễn cồng chiêng và nhà dài.