Làng cổ Hùng Lô – hát Xoan Phú Thọ

Lý do nên ghé thăm làng cổ Hùng Lô

Hùng Lô không phải là một làng cổ kiểu Đường Lâm hay Bát Tràng có hàng dài quán hàng nhỏ và đường phố du lịch tấp nập. Nó là một làng còn nguyên nhịp sống — người dân vẫn ở trong các ngôi nhà cổ, đình vẫn là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, hát Xoan vẫn được tập luyện và biểu diễn trong các dịp lễ. Một số lý do cụ thể.

Ngôi đình gỗ lim 328 năm tuổi gần như nguyên vẹn: Đình Hùng Lô được dựng từ năm 1697 thời Lê Hy Tông, qua hơn ba thế kỷ vẫn giữ được phần lớn kết cấu gỗ ban đầu. Hệ thống cột, kèo, xà, đầu dư, con sơn đều bằng gỗ lim. Các mảng chạm khắc trên kèo gỗ và ngưỡng cửa thể hiện đề tài tứ linh (long, ly, quy, phượng), tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai) và các tích truyện dân gian.

Phường hát Xoan duy trì truyền thống: Trong bốn phường Xoan gốc của Phú Thọ — Hùng Lô, Phù Đức, Kim Đới, Thét — Hùng Lô là phường có hoạt động đều đặn nhất, đón khách du lịch trong và ngoài nước đến nghe và xem hát Xoan. Khách có thể đặt trước với UBND xã hoặc Câu lạc bộ Xoan Hùng Lô để xem chương trình hoàn chỉnh ba chặng: hát thờ, hát quả cách và hát hội. Một số nghệ nhân ưu tú đã được Nhà nước phong tặng vẫn còn truyền dạy.

Gắn với tín ngưỡng thờ Vua Hùng: Đình Hùng Lô thờ Đức Hùng Vương, vị vua tổ của dân tộc Việt theo truyền thuyết. Tín ngưỡng thờ Hùng Vương ở Phú Thọ đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2012. Đến Hùng Lô là đến một mắt xích trong hệ thống các đình, miếu thờ Hùng Vương dọc vùng đất Tổ.

Cảnh quan làng cổ ven sông Lô: Bến sông Lô đoạn qua Hùng Lô vẫn còn dấu vết các bến nước cổ. Đường làng lát gạch đỏ và đá. Một số ngôi nhà cổ 100 — 200 năm tuổi với kiến trúc nhà gỗ năm gian hoặc ba gian hai chái còn được giữ. Mùa xuân, hoa gạo nở đỏ bên đình. Mùa hè, sân đình râm mát bởi cây đa, cây nhãn cổ.

Khoảng cách dễ kết hợp Đền Hùng: Cách khu di tích lịch sử Đền Hùng chỉ 10 km, Hùng Lô là điểm dừng phù hợp trong hành trình tham quan vùng đất Tổ. Có thể đi Đền Hùng buổi sáng, ăn trưa tại Việt Trì, ghé Hùng Lô xem hát Xoan và đình cổ buổi chiều.

Lịch sử và văn hóa — Từ Trang Khả Lãm đến phường Xoan đại diện nhân loại

Theo truyền thuyết và các tư liệu địa phương, vùng đất ngày nay là làng Hùng Lô được con người định cư từ thời Hùng Vương, có niên đại khoảng thế kỷ VII trước Công nguyên đến thế kỷ II trước Công nguyên. Tên gọi xa xưa nhất được ghi nhận là "Trang Khả Lãm" — một trong những trang ấp trù phú nằm bên dòng sông Lô, thuộc kinh đô Văn Lang của các Vua Hùng. Sông Lô là một trong các nhánh chính của hệ thống sông Hồng, lúc đó là tuyến giao thông và nguồn nước quan trọng cho cư dân Văn Lang.

Qua các thời kỳ tiếp theo, làng đổi tên nhiều lần: Làng Xốm trong nhiều thế kỷ, sau là Làng An Lãm, rồi Làng An Lão. Cái tên Đình Xốm vẫn được dùng song song với tên chính thức Đình Hùng Lô cho đến ngày nay — phản ánh tên gọi cũ của làng còn lưu lại trong khẩu ngữ địa phương. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, làng được đổi tên thành xã Hùng Lô — tên hiện vẫn dùng.

Đình Hùng Lô được khởi công xây dựng vào năm Đinh Sửu (1697), thời vua Lê Hy Tông. Đây là giai đoạn Đàng Ngoài tương đối ổn định sau những cuộc chiến với Đàng Trong, kinh tế và văn hóa phục hồi, các làng quê có điều kiện đầu tư xây dựng đình, chùa quy mô. Đình được dựng bằng gỗ lim, trên nền đá vuông vắn, có ba tòa chính: Tiền tế, Đại đình và Hậu cung. Đại đình rộng năm gian hai chái, mái lợp ngói mũi hài, đầu kìm gắn long phượng đắp vữa. Hệ thống cột chính bằng gỗ lim đường kính 40 — 50 cm, không bị mục dù đã qua hơn ba thế kỷ.

Trải qua thời gian, đình từng được trùng tu một số lần — chủ yếu là thay ngói, gia cố mái, không thay đổi kết cấu chính. Các đợt trùng tu đáng kể bao gồm thời Nguyễn (cuối thế kỷ XIX), thời Pháp thuộc đầu thế kỷ XX, và đợt lớn nhất gần đây vào năm 2010 — nhân dịp đại lễ 1.000 năm Thăng Long. Đợt trùng tu 2010 giữ nguyên kết cấu gỗ cổ, chỉ thay ngói mới có mẫu giống cũ, gia cố nền và làm lại sân đình.

Năm 1990, Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã xếp hạng Đình Hùng Lô là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia. Đây là sự công nhận chính thức về giá trị kiến trúc, lịch sử và tín ngưỡng của ngôi đình.

Về hát Xoan, đây là một loại hình dân ca cổ truyền có nguồn gốc từ vùng đất Tổ Phú Thọ. Theo các nghiên cứu của Viện Âm nhạc Việt Nam và các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, hát Xoan có thể đã xuất hiện từ thời Hùng Vương, gắn với các nghi lễ thờ thần, cầu mùa, sinh hoạt cộng đồng của cư dân Văn Lang. Trong tiếng Hán Việt, "Xoan" có gốc từ chữ "Xuân" — chỉ mùa xuân, mùa hát chính của loại hình này.

Hát Xoan có tổ chức theo phường — mỗi phường là một nhóm nghệ nhân của một làng, gồm trùm phường (người đứng đầu), kép (nam hát chính), đào (nữ hát chính), các thành viên múa và đệm nhạc. Toàn vùng Phú Thọ có bốn phường Xoan gốc: Phù Đức, Kim Đới, Thét (thuộc xã Kim Đức) và Hùng Lô (thuộc xã Hùng Lô). Ngoài bốn phường này, hát Xoan có mặt tại nhiều đình, miếu khác trong tỉnh nhưng không có tổ chức phường riêng.

Một chương trình hát Xoan đầy đủ gồm ba chặng. Chặng một — hát thờ — diễn ra trong đình, trước hương án thờ thần. Người hát mặc áo dài đỏ, hát các bài có nội dung dâng hương, kính cẩn cúng tổ. Chặng hai — hát quả cách — kể các tích truyện dân gian qua mười bốn "quả cách" (đơn vị bài hát). Chặng ba — hát hội — diễn ra ngoài sân đình, có không khí vui tươi, các trò chơi và múa tập thể.

Vào năm 2011, hát Xoan được UNESCO ghi vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp — vào thời điểm số nghệ nhân còn lại rất ít và nhiều bài bản đã thất truyền. Sau sáu năm bảo tồn tích cực — gồm dạy lại trong các trường học, ghi âm các nghệ nhân già, thành lập các câu lạc bộ Xoan tại các phường — đến năm 2017, hát Xoan được UNESCO chuyển sang Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là trường hợp hiếm thấy về việc một di sản chuyển từ tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp lên đại diện nhân loại trong thời gian ngắn.

Tín ngưỡng thờ Hùng Vương tại Phú Thọ — bao gồm các đình, miếu trong vùng và Đền Hùng — đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2012. Đình Hùng Lô là một trong các đình thờ Vua Hùng được liệt kê trong hồ sơ trình UNESCO.

Cảnh quan và kiến trúc — Đình cổ ba toà bên sông Lô

Làng Hùng Lô nằm trên một bãi đất bằng dọc bờ tả sông Lô, độ cao chừng 12 — 15 m so với mực nước biển. Sông Lô chảy hướng tây bắc — đông nam, cách trung tâm làng vài trăm mét. Phía đông và đông bắc làng là ruộng và đường vào trung tâm Việt Trì, phía tây là sông Lô.

Đình Hùng Lô tọa lạc gần giữa làng, hướng nam, trên một nền cao. Trước cửa đình có một sân rộng lát gạch đất nung, có cây đa cổ thụ tỏa bóng. Toàn bộ đình có ba tòa nhà chính. Tòa Tiền tế phía ngoài cùng, hình chữ nhật, ba gian, dùng để tiếp khách hành lễ. Tòa Đại đình ở giữa, năm gian hai chái, là không gian chính để hành lễ và họp làng. Tòa Hậu cung phía trong cùng, ba gian, là nơi đặt bàn thờ Đức Hùng Vương — không gian thiêng nhất của đình.

Kết cấu gỗ của đình rất đáng chú ý. Hệ thống cột chính bằng gỗ lim đường kính 40 — 50 cm, một số cột to hơn ở vị trí trọng yếu. Cột được đặt trên đá tảng vuông, không chôn xuống đất, theo kỹ thuật truyền thống của các đình Bắc Bộ — giúp gỗ không bị mục do tiếp xúc với đất ẩm. Hệ thống kèo theo kiểu chồng rường, có các con sơn chống đỡ. Các đầu dư (đầu cột nhô ra ngoài tường) được chạm khắc thành hình rồng, phượng, hoặc các đề tài hoa lá.

Các mảng chạm khắc gỗ trên đình là điểm đáng xem. Chạm trên kèo và xà thể hiện đề tài tứ linh, tứ quý, các tích Tây du, Thủy hử, các cảnh sinh hoạt dân gian. Một số mảng chạm có niên đại đầu thế kỷ XVIII (cùng thời với đình), một số được thêm vào trong các đợt trùng tu sau. Phong cách chạm chuyển từ chạm nông sơ khai (thế kỷ XVII) sang chạm sâu nhiều lớp (thế kỷ XVIII — XIX).

Trong Hậu cung có bàn thờ Đức Hùng Vương, hai bên là bàn thờ các vị thần làng. Trên bàn thờ chính có long ngai, bài vị, lư hương đồng. Một số đồ thờ cổ — chân đèn, bát hương sứ men lam, mâm gỗ chạm — vẫn còn từ thời cuối Lê đầu Nguyễn.

Bên ngoài đình, trong khuôn viên làng còn một số công trình kiến trúc cổ. Có chùa Hùng Lô — chùa nhỏ ở phía đông đình, kiến trúc thời Nguyễn cuối thế kỷ XIX. Có một số nhà thờ họ tộc — nhà thờ họ Nguyễn, họ Trần, họ Lê — các nhà thờ này thường nhỏ hơn đình, kết cấu ba gian, có sân gạch và cổng tam quan. Trong làng, một số ngôi nhà cổ 100 — 200 năm tuổi vẫn được người dân ở. Các ngôi nhà này có kiến trúc nhà gỗ ba gian hai chái, mái lợp ngói mũi hài, sân gạch, có cau và bưởi trồng trước nhà.

Khí hậu vùng Hùng Lô là khí hậu trung du Bắc Bộ — bốn mùa rõ rệt. Mùa xuân (tháng 2 — 4) ấm áp, có mưa phùn, là mùa lễ hội. Mùa hè (tháng 5 — 8) nóng ẩm, nhiệt độ có thể 33 — 36 độ. Mùa thu (tháng 9 — 10) mát mẻ, ít mưa, thời tiết dễ chịu nhất trong năm. Mùa đông (tháng 11 — 2) lạnh, có những đợt rét đậm rét hại.

Hoạt động trải nghiệm tại Hùng Lô

Tham quan Đình Hùng Lô và nghe giới thiệu di tích

Khi đến đình, khách thường được một người trông coi đình hoặc thành viên Ban Quản lý di tích đón tiếp, dẫn vào trong và giới thiệu lịch sử. Tham quan đầy đủ ba tòa Tiền tế, Đại đình, Hậu cung mất khoảng 30 — 45 phút. Khách được đến gần các cột gỗ lim cổ, các mảng chạm khắc trên kèo, có thể chụp ảnh (không dùng đèn flash trong khu vực Hậu cung). Một số hiện vật cổ — long ngai, bài vị, đồ thờ — được trưng bày trong Hậu cung và một phần Đại đình.

Xem chương trình hát Xoan đầy đủ ba chặng

Đây là hoạt động nổi bật nhất tại Hùng Lô. Chương trình hát Xoan đầy đủ thường kéo dài 1 — 1,5 giờ, bao gồm hát thờ (trong đình), hát quả cách (sân đình) và hát hội (sân đình với khách tham gia). Các nghệ nhân mặc áo dài truyền thống — màu đỏ hoặc nâu cho nam, váy áo nâu thêu cho nữ. Có nhạc đệm bằng phách và trống. Khách có thể đặt trước với câu lạc bộ Xoan của xã hoặc thông qua công ty lữ hành. Chi phí tham khảo 1 — 2 triệu đồng cho một buổi biểu diễn nhóm 15 — 20 người.

Tham gia tập một số động tác hát Xoan và múa Xoan

Cuối chương trình hát hội, nghệ nhân thường mời khách tham gia. Khách được hướng dẫn vài câu hát đơn giản, vài động tác múa cơ bản. Đây là phần thân thiện, dễ tiếp cận, phù hợp cả gia đình có trẻ em. Du khách nước ngoài thường rất hứng thú với chặng này.

Đi bộ và đạp xe quanh làng

Sau khi thăm đình, có thể đi bộ hoặc đạp xe vòng quanh làng. Đường làng nhỏ, lát gạch, hai bên là nhà cổ và sân vườn. Một số người dân vẫn làm nghề truyền thống — đan tre, làm bún, làm bánh dày, làm tương. Có thể vào thăm một vài hộ và xem cách họ làm.

Tham quan các nhà cổ trong làng

Một số nhà cổ trong làng — ba gian hai chái, kiến trúc gỗ và gạch — có niên đại 100 — 200 năm. Các nhà này thuộc các họ tộc lớn của làng. Một số hộ đón khách tham quan và giới thiệu, có thể tặng quà nhỏ cho gia chủ (5.000 — 20.000 đồng).

Thưởng thức ẩm thực địa phương tại nhà dân

Có thể đặt bữa ăn truyền thống tại một số hộ trong làng — bữa cơm có gà đồi, cá sông Lô, rau vườn, bánh dày, bánh tro. Đặt trước qua câu lạc bộ Xoan hoặc UBND xã. Giá tham khảo 150.000 — 250.000 đồng một người.

Tham quan bến sông Lô và chùa Hùng Lô

Bến sông Lô đoạn qua làng là điểm dạo bộ thư thái cuối buổi chiều. Mặt sông rộng, mây trời phản chiếu. Có một vài đò nhỏ của dân làng. Chùa Hùng Lô nằm cách đình không xa, kiến trúc nhỏ nhưng có không gian thanh tịnh.

Ẩm thực vùng Hùng Lô và đất Tổ Phú Thọ

Cơm nắm lá cọ

Lá cọ là một sản vật đặc trưng vùng trung du Phú Thọ. Lá cọ tươi non được dùng để gói cơm nắm — cơm nóng vắt thành nắm, gói trong lá cọ, để nguội cho cứng. Khi mở ra, cơm thơm mùi lá, dẻo, ăn kèm muối vừng hoặc thịt rim. Đây là món của người làm đồng mang đi ăn trưa, nay đã thành đặc sản.

Thịt chua Thanh Sơn

Thịt chua là đặc sản nổi tiếng nhất của Phú Thọ. Thịt lợn nạc thái lát mỏng, trộn thính ngô và muối, ủ kín trong ống tre hoặc hũ sành 3 — 7 ngày. Khi chín, thịt có vị chua nhẹ, mùi thính ngô thơm, ăn kèm lá sung, lá đinh lăng, lá ổi. Có nhiều thương hiệu thịt chua Thanh Sơn được đóng gói bán đi khắp cả nước. Khi ghé Hùng Lô, có thể mua thịt chua tại các quầy ở chợ Hùng Lô hoặc trung tâm Việt Trì.

Bánh tai Phú Thọ

Bánh tai là một loại bánh có hình giống tai người — vỏ bánh làm từ bột gạo tẻ, nhân thịt lợn xay nhuyễn trộn mộc nhĩ, gói lá chuối hấp chín. Bánh có vị mềm dẻo, nhân thịt đậm. Đây là món ăn sáng phổ biến ở Phú Thọ, có nhiều ở các quán nhỏ tại Việt Trì và các huyện lân cận.

Bún Hùng Lô và bánh dày Hùng Lô

Làng Hùng Lô có nghề truyền thống làm bún và bánh dày. Bún được làm từ gạo tẻ ngon trồng tại vùng Phú Thọ, sợi nhỏ trắng. Bánh dày Hùng Lô làm từ nếp cái hoa vàng, giã trong cối đá, gói trong lá chuối. Cả hai đều có ở các phiên chợ làng và một số gia đình bán trực tiếp.

Gà đồi Phú Thọ luộc lá chanh

Gà đồi vùng trung du Phú Thọ thịt săn, da vàng. Luộc nguyên con với lá chanh và gừng, thái miếng vừa, chấm muối tiêu chanh là cách chế biến phổ biến. Một con gà 1,5 — 2 kg đủ cho bữa cơm 3 — 4 người.

Cá lăng sông Lô

Sông Lô chảy qua làng có nguồn cá lăng tự nhiên — cá nước ngọt to, thịt trắng chắc. Cá lăng thường được nấu canh chua, nướng muối ớt, hoặc om dưa. Vị cá ngọt, không tanh. Một số nhà hàng ven sông tại Việt Trì phục vụ cá lăng tươi.

Rượu Bằng Phúc

Rượu Bằng Phúc — rượu nấu từ nếp cẩm vùng Phú Thọ, ủ trong chum sành. Rượu có màu hồng nhạt, vị ngọt nhẹ, độ rượu vừa phải. Đây là loại rượu thường được dùng trong các dịp lễ Tết tại các đình làng vùng đất Tổ.

Thời điểm thích hợp ghé Hùng Lô

Mùng 1 đến mùng 10 tháng Giêng âm lịch: Tết Nguyên đán và hội đình: Đây là dịp đình Hùng Lô tổ chức các lễ chính của làng — lễ tế thần, rước kiệu, hát Xoan trong đình. Không khí trang nghiêm và sôi động. Khách du lịch đông hơn nhưng vẫn xem được hát Xoan đầy đủ ba chặng.

Mùng 6 đến mùng 10 tháng 3 âm lịch: Lễ Giỗ Tổ Hùng Vương: Đây là dịp đông khách nhất trong năm vì trùng với lễ Đền Hùng. Khách đến Đền Hùng buổi sáng, ghé Hùng Lô buổi chiều. Hát Xoan được tổ chức nhiều ngày liền tại đình.

Tháng 4 — 5: Mùa xuân muộn, ít khách: Sau lễ Giỗ Tổ, khách giảm hẳn. Trời ấm, ít mưa. Phù hợp cho ai muốn đi yên tĩnh, có thời gian tham quan kỹ. Có thể đặt buổi hát Xoan riêng.

Tháng 9 — 10: Mùa thu mát mẻ: Thời tiết dễ chịu nhất trong năm. Lúa ở các vùng quê quanh Hùng Lô bắt đầu chín. Phù hợp cho người thích đi chậm, kết hợp thăm các làng trung du khác.

Tháng 11 — 12: Cuối thu đầu đông: Trời lạnh dần, ít mưa, không khí trong. Có thể kết hợp ghé Đại Lải, Tam Đảo trong cùng chuyến.

Tránh tháng 6 — 8 mưa nhiều: Mưa lớn có thể làm đường vào làng và tham quan ngoài trời khó khăn. Mặc dù trong đình vẫn có thể xem hát Xoan, nhưng các hoạt động đi bộ làng và đến bến sông sẽ bất tiện.

Cần lưu ý đặt trước hát Xoan: Ngoài các dịp lễ chính, hát Xoan được tổ chức theo đặt riêng từ khách. Cần liên hệ trước với UBND xã Hùng Lô hoặc Câu lạc bộ Xoan ít nhất 3 — 5 ngày để chuẩn bị nghệ nhân và trang phục.

Cách di chuyển đến Hùng Lô

Từ Hà Nội theo cao tốc Nội Bài — Lào Cai: Tuyến nhanh nhất. Đi cao tốc đến nút giao IC10 (Phù Ninh) hoặc IC11 (Thụy Vân — Việt Trì), rẽ vào quốc lộ 2 hoặc tỉnh lộ về phía bắc sông Lô để đến xã Hùng Lô. Tổng quãng đường 90 km, thời gian 1 giờ 30 phút — 2 giờ.

Từ Hà Nội theo quốc lộ 2 cũ: Đi qua Sóc Sơn, Phúc Yên, Vĩnh Yên, đến Việt Trì rồi rẽ qua sông Lô về Hùng Lô. Tổng quãng 95 km, thời gian 2 giờ — 2 giờ 30 phút. Tuyến chậm hơn nhưng đi qua nhiều cảnh quê.

Xe khách công cộng: Nhiều xe khách tuyến Hà Nội — Việt Trì xuất phát từ bến xe Mỹ Đình và Yên Nghĩa. Đến bến xe Việt Trì, thuê xe taxi hoặc xe ôm đi 5 km ra Hùng Lô (giá tham khảo 70.000 — 100.000 đồng). Giá vé xe khách 50.000 — 100.000 đồng.

Tàu hỏa: Tuyến tàu Hà Nội — Lào Cai dừng tại ga Việt Trì. Có chuyến tàu sáng từ Hà Nội đến Việt Trì khoảng 9 giờ sáng. Từ ga Việt Trì có thể bắt taxi ra Hùng Lô (khoảng 6 — 7 km, giá 80.000 — 120.000 đồng).

Từ Đền Hùng: Cách 10 km, thời gian 15 — 20 phút bằng ô tô hoặc xe máy. Đi theo đường tỉnh nối Đền Hùng — Việt Trì, rồi rẽ vào Hùng Lô.

Đi xe máy hoặc xe đạp: Người đi tự túc có thể đi xe máy từ Hà Nội theo quốc lộ 2 hoặc các tỉnh lộ. Quanh khu vực Việt Trì có thể đi xe đạp ngắn — từ trung tâm thành phố ra Hùng Lô khoảng 5 km, có đường đi xe đạp.

Di chuyển trong làng: Làng Hùng Lô nhỏ, mọi điểm có thể đi bộ trong vòng 30 phút. Một số homestay hoặc hộ gia đình cho thuê xe đạp với giá 50.000 — 100.000 đồng một ngày.

Hành trình mẫu

Hành trình 1 ngày — đi và về Hà Nội: Khởi hành Hà Nội sáng sớm (6 giờ), đến Hùng Lô khoảng 8 giờ. Tham quan đình Hùng Lô, nghe giới thiệu di tích. 9 giờ 30 — 11 giờ xem chương trình hát Xoan đầy đủ ba chặng (đặt trước). Trưa ăn tại nhà dân hoặc trung tâm Việt Trì. Chiều có thể đi tiếp Đền Hùng (10 km), thăm các đền Hạ, Trung, Thượng. Về Hà Nội tối.

Hành trình 2 ngày 1 đêm — kết hợp Đền Hùng: Ngày 1: Hà Nội — Đền Hùng (sáng), tham quan đầy đủ ba tầng đền và bảo tàng Hùng Vương. Trưa ăn tại nhà hàng vùng đất Tổ. Chiều xuống Hùng Lô xem đình và hát Xoan. Tối nghỉ tại Việt Trì hoặc Phú Thọ. Ngày 2: Sáng đi tiếp các điểm khác — làng nghề nón Sai Nga, làng nghề tơ lụa, hoặc đi Vườn quốc gia Xuân Sơn (nếu có thời gian). Chiều về Hà Nội.

Hành trình 3 ngày 2 đêm — vùng đất Tổ và Tam Đảo: Ngày 1: Hà Nội — Đền Hùng — Hùng Lô — Việt Trì, ngủ Việt Trì. Ngày 2: Việt Trì — Tam Đảo (qua Vĩnh Yên cũ, khoảng 70 km), nhận phòng và tham quan. Ngày 3: Tam Đảo — Vườn Quốc gia Tam Đảo — Hà Nội. Hành trình này phù hợp tháng 9 — 10 hoặc tháng 3 — 4 thời tiết dễ chịu.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Đặt nghe hát Xoan ở Hùng Lô thế nào, giá bao nhiêu?: Đáp: Cần liên hệ trước với UBND xã Hùng Lô hoặc Câu lạc bộ Xoan Hùng Lô qua điện thoại hoặc qua công ty lữ hành tại Việt Trì. Đặt trước 3 — 5 ngày để chuẩn bị nghệ nhân và trang phục. Chi phí tham khảo cho chương trình đầy đủ 1 — 1,5 giờ là 1 — 2 triệu đồng cho nhóm 15 — 20 người (bao gồm cả ba chặng hát thờ, hát quả cách, hát hội). Nhóm nhỏ hơn có thể thỏa thuận giá thấp hơn.

Hỏi: Có cần đặt vé vào đình Hùng Lô không?: Đáp: Đình Hùng Lô không thu phí vào cửa. Chỉ có một số khoản tự nguyện công đức (thường 20.000 — 50.000 đồng). Tuy nhiên, nếu muốn được giới thiệu di tích bằng hướng dẫn viên am hiểu, nên liên hệ trước với Ban Quản lý di tích để bố trí.

Hỏi: Có thể chụp ảnh trong đình không?: Đáp: Khu vực Tiền tế và Đại đình thoải mái chụp ảnh, kể cả ảnh chuyên nghiệp. Khu vực Hậu cung — nơi đặt bàn thờ chính Đức Hùng Vương — yêu cầu lễ phép, không dùng đèn flash, không leo lên bậc thờ. Nên ăn mặc lịch sự khi vào đình (không quần short, áo ba lỗ).

Hỏi: Hùng Lô và Đường Lâm khác nhau thế nào?: Đáp: Đường Lâm ở Sơn Tây (Hà Nội) là làng cổ với hệ thống nhà cổ dày đặc, đường gạch hoa, đã được công nhận Di tích quốc gia. Đường Lâm thu hút khách bằng số lượng nhà cổ và cảnh quan làng. Hùng Lô tập trung vào di tích đình cổ và di sản hát Xoan — không có quá nhiều nhà cổ nhưng có ngôi đình hơn 320 năm tuổi và truyền thống Xoan độc đáo. Hùng Lô phù hợp với khách quan tâm văn hóa tinh thần, Đường Lâm phù hợp khách thích kiến trúc làng cổ.

Hỏi: Có thể đi với trẻ em không?: Đáp: Phù hợp. Trẻ em có thể thích thú khi xem hát Xoan, các động tác múa và tham gia hát hội. Đình rộng, sân đình thoáng, an toàn cho trẻ chạy chơi. Có thể kết hợp ăn các món địa phương như cơm nắm lá cọ , bánh tai, bánh dày. Trẻ tiểu học trở lên có thể nắm được thông tin lịch sử cơ bản.

Hỏi: Có cần thuê hướng dẫn viên không?: Đáp: Khuyến nghị. Đình Hùng Lô có nhiều chi tiết kiến trúc và lịch sử mà không có hướng dẫn viên sẽ khó nắm bắt. Nên đặt trước qua công ty lữ hành Việt Trì hoặc qua Ban Quản lý di tích xã. Hướng dẫn viên am hiểu sẽ kể về lịch sử làng, lịch sử đình, các tích chạm khắc trên gỗ, và bối cảnh ra đời của hát Xoan.

Có thể ghép tuyến những đâu

Khu di tích lịch sử Đền Hùng (cách 10 km): Khu di tích cấp quốc gia đặc biệt — nơi thờ các Vua Hùng, tổ tiên của người Việt. Có Đền Hạ, Đền Trung, Đền Thượng, Đền Giếng và Bảo tàng Hùng Vương. Lễ hội Đền Hùng diễn ra vào mùng 10/3 âm lịch hàng năm, là quốc lễ chính thức từ năm 2007. Hùng Lô và Đền Hùng là cặp điểm gắn liền không thể tách rời trong tour vùng đất Tổ.

Thành phố Việt Trì (cách 5 km): Trung tâm tỉnh Phú Thọ — nay vẫn là trung tâm tỉnh Phú Thọ mới sau sáp nhập 2025. Có Bảo tàng Hùng Vương, công viên Văn Lang, nhà thi đấu, các nhà hàng đặc sản đất Tổ. Phù hợp ngủ qua đêm và ăn uống.

Vườn Quốc gia Xuân Sơn (cách 75 km về phía tây): Một trong các vườn quốc gia lớn của miền Bắc, có hệ động thực vật phong phú, các hang động karst và bản người Dao, người Mường. Phù hợp ghép tour 3 ngày 2 đêm với Hùng Lô và Đền Hùng.

Đồi chè Long Cốc (cách 100 km về phía tây bắc): Đồi chè hình bát úp xanh mướt — điểm chụp ảnh nổi tiếng của Phú Thọ trong những năm gần đây. Mùa đẹp nhất tháng 10 — 11 khi chè ra búp.

Tam Đảo (cách 70 km về phía đông): Thị trấn nghỉ mát trên núi cao 900 m, có nhà thờ đá, đỉnh Rùng Rình, thác Bạc . Khí hậu mát quanh năm. Phù hợp kết hợp 2 ngày sau khi đi Hùng Lô và Đền Hùng.

Hồ Đại Lải (cách 60 km): Hồ thủy lợi 525 hecta, các resort nghỉ dưỡng cuối tuần. Cách Hà Nội gần hơn nhưng có thể ghé khi đi xuôi về Hà Nội từ vùng đất Tổ.

Nguồn tham khảo: Cổng thông tin du lịch Phú Thọ (dulichphutho.gov.vn) — "Mùa xuân về trên làng cổ Hùng Lô"; VOV2 — "Trải nghiệm nét văn hóa đặc sắc vùng đất Tổ tại Đình Hùng Lô"; VOV World — "Làng cổ Hùng Lô: nơi lưu giữ nét văn hóa truyền thống gắn với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương".