Công viên địa chất toàn cầu Non Nước Cao Bằng

Vì sao nên đến Non Nước Cao Bằng UNESCO Geopark

Non Nước Cao Bằng có 3 lý do nổi bật so với các điểm du lịch miền Bắc khác:

1. 1

   Hệ karst nhiệt đới hoàn chỉnh nhất Đông Nam Á: Đá vôi 500 triệu năm tuổi, bao gồm núi tháp, hang động (Ngườm Ngao 2,1 km), sông ngầm, hồ liên thông (36 hồ Thăng Hen ), thác xuyên biên giới (Bản Giốc — thác lớn thứ 4 thế giới về độ rộng theo biên giới). Có hóa thạch Cúc đá Ammonite tại các vết lộ.

2. 2

   Lịch sử cách mạng tại đầu nguồn: Pác Bó là nơi Bác Hồ về nước ngày 28/1/1941 sau 30 năm bôn ba. Hội nghị Trung ương 8 (5/1941) ở lán Khuổi Nặm thành lập Mặt trận Việt Minh. Cụm di tích Pác Bó – Kim Đồng – Đông Khê là tuyến cách mạng quan trọng.

3. 3

   Đa dạng văn hóa 8 dân tộc: Tày, Nùng, Dao, Mông, Lô Lô, Sán Chay, Hoa, Kinh sống xen kẽ. Mỗi cộng đồng giữ kiến trúc, lễ hội, nghề thủ công riêng. Hát Then – đàn tính (di sản UNESCO 2019), nghề rèn Phúc Sen, làng đá Khuổi Ky , dệt vải chàm Lô Lô.

4 tuyến trải nghiệm chính theo UNESCO

• Tuyến phía bắc — "Hành trình về nguồn cội"

  Cao Bằng → Khu di tích Pác Bó (Hà Quảng) → Lam Sơn → cột mốc 108. Tập trung lịch sử cách mạng + văn hóa Tày.

• Tuyến phía đông — "Trải nghiệm văn hóa bản địa ở xứ sở thần tiên"

  Cao Bằng → đèo Mã Phục → Phúc Sen → Hồ Thăng Hen → Mắt Thần Núi → Khuổi Ky → Ngườm Ngao → Bản Giốc. Tập trung karst + cộng đồng Tày – Nùng. Tuyến phổ biến nhất.

• Tuyến phía tây — "Khám phá Phia Oắc – vùng núi của những đổi thay"

  Cao Bằng → Nguyên Bình → Phia Oắc → Phia Đén. Tập trung rừng nguyên sinh + nghề thuốc Dao + dong riềng (làm miến).

• Tuyến trung tâm

  Cao Bằng + di tích đền Đào Duy Từ + chợ Xanh + đặc sản.

Lịch sử & Bản sắc

Quá trình công nhận của Non Nước Cao Bằng kéo dài hơn 4 năm. Năm 2014, Cao Bằng bắt đầu xây dựng hồ sơ Công viên địa chất toàn cầu với sự hỗ trợ của các chuyên gia địa chất quốc tế. Tháng 11 năm 2017, UNESCO cử đoàn thẩm định độc lập đến đánh giá thực địa tại các điểm quan trọng. Kết quả được trình lên Hội đồng Chấp hành UNESCO kỳ họp 204 tại Paris, và ngày 12 tháng 4 năm 2018, Non Nước Cao Bằng chính thức được công nhận là Công viên địa chất toàn cầu. Năm 2022, UNESCO tái công nhận lần đầu tiên (chu kỳ 4 năm/lần) sau đánh giá lại toàn diện.

Đặc trưng địa chất của Non Nước Cao Bằng tập trung vào một hệ thống karst nhiệt đới hoàn chỉnh có niên đại từ thời Cambri đến Permi (khoảng 500–250 triệu năm trước), với 130+ điểm di sản địa chất được UNESCO ghi nhận. Các loại đá chính bao gồm đá vôi (chiếm phần lớn), đá phiến, granit và basalt. Địa hình karst đặc trưng gồm núi tháp, núi hình chuông (mogote), những thung lũng karst sâu, hệ thống hang động rộng lớn, sông ngầm chảy dưới lòng đất, các hồ karst liên thông, và những khối đá xếp lớp ngoạn mục. Điểm đặc biệt là vết lộ hóa thạch Cúc đá (Ammonite) có niên đại Trias (khoảng 250 triệu năm) tại huyện Hạ Lang và vùng Quảng Hòa cũ. Ngoài ra, phù sa cát kết tiền Cambri xuất hiện ở vùng Phia Oắc, chứa các khoáng sản quý giá như thiếc, bismuth và antimon.

Vùng Non Nước Cao Bằng là nơi cư trú của 8 dân tộc, tạo nên sự đa dạng văn hóa phong phú. Người Tày chiếm tỷ lệ khoảng 40%, là cộng đồng lớn nhất, với những ngôi nhà sàn đá đặc trưng tại Khuổi Ky và truyền thống hát Then – đàn tính được UNESCO công nhận. Người Nùng chiếm khoảng 30%, nổi tiếng với nghề rèn truyền thống tại Phúc Sen và các sản phẩm thêu dệt thổ cẩm tinh xảo. Người Dao khoảng 10%, giữ kiến thức thuốc nam và các lễ hội truyền thống như Cấp sắc. Người Mông cũng khoảng 10%, được biết đến qua các sản phẩm vải lanh và âm nhạc dân tộc khèn Mông. Các dân tộc Lô Lô, Sán Chay và Hoa chiếm khoảng 10%, sống trong các bản nhỏ rải rác khắp khu vực. Cộng đồng Kinh chủ yếu tập trung ở Cao Bằng và các đô thị nhỏ, đóng vai trò quản lý hành chính và thương mại.

Vùng Geopark có nhiều di tích lịch sử quan trọng. Khu di tích Pác Bó tại Hà Quảng là Di tích Quốc gia đặc biệt công nhận năm 2012, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh về nước ngày 28 tháng 1 năm 1941 sau 30 năm bôn ba ở nước ngoài. Khu di tích Đông Khê ở Thạch An ghi dấu chiến thắng lịch sử năm 1950 — chiến thắng này mở đầu Chiến dịch Biên giới 1950–1951. Khu di tích Kim Đồng tại Hà Quảng thờ cúng anh hùng thiếu niên Kim Đồng, biểu tượng của lòng dũng cảm trẻ tuổi. Lăng đá Bảo Lâm là cụm lăng đá cổ thời Mạc (thế kỷ XVI–XVII), một trong số ít lăng đá còn nguyên ở vùng biên giới Cao Bằng. Đền Kỳ Sầm ở Cao Bằng thờ Khâu Sầm Đại Vương Nùng Trí Cao (thế kỷ XI), thủ lĩnh người Tày đã giữ vùng biên giới phía bắc dưới triều Lý — một di tích có giá trị lịch sử của vùng.

Cảnh quan & Thiên nhiên

Vùng Non Nước Cao Bằng có 4 dạng cảnh quan địa hình đặc trưng. Núi đá vôi karst bao trùm 90% diện tích Geopark, với hàng trăm đỉnh núi cao 200–800 m, những vách dựng đứng và đỉnh nhọn. Nhiều nơi các tầng đá xếp chồng lên nhau, tạo thành những "thành quách thiên nhiên". Đặc trưng nhất có thể thấy ở Trùng Khánh với Mắt Thần Núi (có lỗ thủng tròn lớn ở giữa thân núi) và vách đá Bản Giốc, ở Hà Quảng với núi Các Mác, và ở Hạ Lang với những khối núi uốn lượn.

Geopark có 5 hệ thống sông và hồ chính. Sông Quây Sơn chảy từ Trung Quốc qua biên giới, tạo thành thác Bản Giốc — thác 3 tầng cao khoảng 30 m, rộng 300 m, danh thắng tiêu biểu nhất Cao Bằng. Sông Bằng Giang chảy qua Cao Bằng, sau đó nhập vào sông Tả Giang của Trung Quốc. Hệ thống hồ karst cũng rất phát triển, nổi bật nhất là hệ 36 hồ Thăng Hen ở Quảng Hòa, những hồ nước liên thông nằm trên nền đá vôi với mặt nước trong lành. Bên cạnh đó, sông ngầm Ngườm Ngao chảy ẩn dưới lòng đất trong một hang động dài 2,1 km. Hồ Bản Viết ở Hòa An là một công trình thủy lợi được xây dựng trong vùng karst phục vụ sinh hoạt và sản xuất.

Trên những độ cao, rừng nguyên sinh phát triển mạnh mẽ. Rừng Phia Oắc – Phia Đén ở Nguyên Bình là Vườn quốc gia thành lập năm 2018, với diện tích khoảng 10.245 ha. Đỉnh Phia Oắc cao 1.931 m, là một trong những đỉnh cao nhất vùng Đông Bắc, nơi tồn tại rừng rêu và sương mù quanh năm. Rừng đặc dụng Trà Lĩnh ở Trùng Khánh được bảo tồn để giữ những loài cây gỗ quý giá.

Đa dạng sinh học của vùng đáng chú ý. Thực vật gồm hơn 1.000 loài, bao gồm nhiều loài gỗ quý giá như nghiến, trai, sấu rừng, thông Pà Cò. Rừng Phia Oắc là nơi bảo tồn những loài trúc sào lùn quý hiếm không tìm thấy ở những vùng khác. Động vật vùng Geopark bao gồm hơn 500 loài, trong đó có những loài nguy cấp như voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi), gấu ngựa, sơn dương — nhiều trong số đó là những loài đặc hữu của vùng đá vôi. Chim có hơn 200 loài, gồm gà lôi tía, chim công, trĩ và nhiều loài chim rừng khác.

Nên làm gì ở Non Nước Cao Bằng UNESCO Geopark

Tuyến phía đông 2 ngày 1 đêm (phổ biến nhất)

Tuyến UNESCO chính thức "Trải nghiệm văn hóa bản địa ở xứ sở thần tiên":

Ngày 1: Cao Bằng → đèo Mã Phục → Phúc Sen (làng rèn Pác Rằng) → Hồ Thăng Hen (chèo bè + ăn trưa) → Mắt Thần Núi → Khuổi Ky (ngủ nhà sàn đá).

Ngày 2: Khuổi Ky → động Ngườm Ngao → chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc → thác Bản Giốc → quay về Cao Bằng.

Tuyến phía bắc 1 ngày (về nguồn)

Cao Bằng → Khu di tích Pác Bó (đền thờ Bác Hồ + suối Lê-nin + hang Cốc Bó + cột mốc 108) → Khu di tích Kim Đồng → Làng hương Nà Kéo → quay về.

Tuyến phía tây 2 ngày 1 đêm (thiên nhiên)

Ngày 1: Cao Bằng → Phia Đén (đồi chè Cao Sơn) → Phia Oắc (rừng nguyên sinh, đỉnh 1.931 m) — ngủ homestay Phia Đén.

Ngày 2: Phia Đén → Tĩnh Túc (làng làm miến dong từ dong riềng) → quay về Cao Bằng.

Tuyến trọn vẹn 5 ngày 4 đêm

Ngày 1: Hà Nội → Cao Bằng (chiều). Ngày 2: Cao Bằng → Pác Bó + Kim Đồng → ngủ Cao Bằng. Ngày 3: Cao Bằng → Hồ Thăng Hen + Phúc Sen → Mắt Thần Núi → Khuổi Ky (ngủ). Ngày 4: Khuổi Ky — Ngườm Ngao → Bản Giốc → ngủ Khuổi Ky hoặc Cao Bằng. Ngày 5: Cao Bằng → Phia Oắc – Phia Đén (1 ngày) → quay về Hà Nội (xe đêm).

Đi xe máy quanh Geopark

Cao Bằng phù hợp đi xe máy nếu có kinh nghiệm cua dốc. Đường nhựa tốt 90%, một số đoạn đèo (Mã Phục, Khau Cốc Chà). Thuê xe máy ở Cao Bằng 150.000–200.000 đ/ngày. Mang giấy phép lái xe, mũ bảo hiểm chuẩn. Tránh đi xe máy mùa mưa lớn (5–8) vì có đá rơi.

Đi tour ghép

Tour Hà Nội – Cao Bằng 3 ngày 2 đêm 2,5–3,5 triệu đ/người. Tour 4 ngày 3 đêm 3,5–4,5 triệu đ. Bao gồm xe, khách sạn, một số bữa, hướng dẫn viên. Hợp khách không tự lái.

Ăn gì ở Non Nước Cao Bằng UNESCO Geopark

Quanh Geopark có hệ ẩm thực phong phú gắn với 8 dân tộc, đặc biệt cộng đồng Tày – Nùng. Dưới đây là 5 món nên ăn nếu chỉ có 1–2 bữa quanh vùng.

Vịt quay 7 vị Cao Bằng

Vịt quay 7 vị Cao Bằng là món đãi khách quan trọng nhất của người Tày Cao Bằng, thường xuất hiện trong mâm cỗ Tết, đám cưới, lễ mừng nhà mới. Vịt cỏ nuôi thả trong vườn, chọn con khoảng 1,5–2 kg, làm sạch rồi nhồi gia vị vào trong bụng. Bảy vị truyền thống gồm gừng tươi, hành tím, tỏi đập dập, mật ong rừng, ngũ vị hương Trung Hoa, đậu phụ nhự (đậu phụ lên men, vị mặn chua đặc trưng) và đặc biệt là hạt mác mật — gia vị bản địa cho vịt mùi thơm rất riêng.

Sau khi nhồi xong, vịt được khâu kín và quay trên than hoa hoặc lò đất 30–45 phút, vừa quay vừa quét mật ong pha giấm cho da lên màu vàng nâu bóng và giòn rụm. Khi cắt, mùi mác mật và mật ong dậy lên, thịt mềm còn giữ độ ngọt tự nhiên. Cách ăn truyền thống là cuốn với bánh tráng mỏng, rau sống và chấm nước xì dầu pha gừng. Vịt quay 7 vị hợp nhất cho bữa tối nhóm 4–6 người; giá tại các nhà hàng quanh Geopark khoảng 600.000–900.000 đ/con tùy kích cỡ.

Phở chua Cao Bằng

Phở chua Cao Bằng là đặc sản độc đáo của vùng, khác hoàn toàn với phở truyền thống miền xuôi. Bánh phở được nấu tới (không quá mềm), đặt trên đĩa sau đó chế biến lạnh với các nguyên liệu: thịt vịt quay cắt mỏng, khoai tàu cắt sợi chiên giòn, lạc rang, rau thơm (hành lá, mùi tây), mầm đậu nành. Nước sốt là hỗn hợp chua ngọt từ nước cốt cà chua, đường, giấm, chút muối và nước mắm.

Khi ăn, khách trộn đều bánh phở, các topping và nước sốt trong cùng một tô, tạo bữa ăn mát mẻ và ngon — hợp lý tưởng cho bữa trưa muộn sau khi đi cụm Geopark. Vị chua ngọt giải nhiệt và kích thích vị giác sau những bữa nhiều thịt mỡ. Tại các nhà hàng và quán phố Cao Bằng, phở chua giá khoảng 40.000–70.000 đ/tô.

Bánh cuốn canh Cao Bằng

Bánh cuốn canh Cao Bằng khác bánh cuốn miền xuôi ở phương thức ăn và nước dùng. Bánh được làm từ bột gạo trộn với nước ấm, tráng mỏng trên nồi nước nóng để được những tờ bánh trắng dẻo. Nhân bánh gồm tôm, thịt heo xay và nấm, rồi cuộn lại. Đặc biệt của Cao Bằng là bánh không chấm nước chấm như bánh cuốn miền xuôi, mà được ăn với nước canh xương nóng — nước dùng được nấu từ xương heo, cải chua, và gia vị bản địa.

Bữa sáng ở Cao Bằng thường bắt đầu với một tô bánh cuốn canh nóng, mùi xương nồi ngoạt kích thích cơn đói. Bánh mềm, ngấm nước canh, nhân tôm thịt tươi ngon. Người dân hâm nóng những tô canh này từ sáng sớm 5h để bán cho khách tới Geopark trước khi đi đường dài. Giá khoảng 30.000–45.000 đ/tô.

Hạt dẻ Trùng Khánh

Hạt dẻ Trùng Khánh là chỉ dẫn địa lý của Cao Bằng, từng được quốc tế công nhận. Khu vực Trùng Khánh (trong Geopark) là vùng trồng dẻ lâu đời nhất miền Bắc, với những cây dẻ cổ thụ hơn 100 năm tuổi trên các triền núi đá vôi. Dẻ Cao Bằng to, vỏ dày, nhân ngọt bùi không đắng như dẻ miền Trung. Vụ dẻ chính kéo dài từ tháng 9 đến tháng 10 dương lịch, lúc quả dẻ rơi từ gai, bẹ của quả bật tung và lộ hạt trong.

Cách ăn phổ biến là rang nóng trên bếp than hoặc chảo sâu cho hạt nân chín đều, vỏ nứt tự nhiên, sẵn sàng gọt. Người dân Cao Bằng cũng nấu dẻ nhập trong cơm hoặc nấu với thịt gà để tăng hương vị. Tại các quầy dọc QL3 và chợ Cao Bằng, hạt dẻ Trùng Khánh bán giá 80.000–150.000 đ/kg tùy mùa và chất lượng, là quà du lịch mua về tặng rất được yêu thích.

Lạp sườn hun khói Cao Bằng

Lạp sườn Cao Bằng làm từ thịt heo nạc và mỡ thái nhỏ, ướp với gừng tươi giã nhuyễn, mật ong rừng, rượu trắng và một chút hạt mác mật rang giã. Hỗn hợp được nhồi vào lòng heo non rửa sạch, buộc thành từng đoạn 15–20 cm, treo trên gác bếp củi 5–7 ngày. Khói từ củi tre và gỗ keo khô làm lạp sườn khô từ từ, dậy mùi thơm và giữ được vài tháng không cần tủ lạnh.

So với lạp sườn Lạng Sơn, lạp sườn Cao Bằng ít ngọt hơn và mùi khói đậm hơn rõ rệt. Cách ăn phổ biến nhất là nướng nguyên cây trên than hồng vài phút cho mỡ chảy ra, sau đó thái lát mỏng ăn với cơm trắng hoặc bún tươi; cũng có thể hấp cơm hoặc xào với rau dạ hiến, cải mèo. Lạp sườn là quà mua về phổ biến nhất của Cao Bằng, bán tại chợ Cao Bằng và các điểm du lịch quanh Geopark với giá khoảng 250.000–400.000 đ/kg tùy mùa.

Đi khi nào đẹp nhất

Tháng 9–11 (thu) là quãng đẹp nhất. Trời khô, mặt nước rõ, ruộng lúa chín, hạt dẻ Trùng Khánh vào vụ. Tháng 10 là tháng lý tưởng — không quá nóng, không lạnh.

Có mưa rào ngắt quãng. Hợp khách mục tiêu chính là thác.

Tháng 3–4 (xuân) mát, ít mưa, đường khô. Hoa rừng nở. Hợp đi gia đình.

Tháng 12–2 (đông) lạnh (5–15 °C ban đêm), sương dày sáng sớm. Phia Oắc có thể có băng. Hợp khách thích đi vắng vẻ và chịu lạnh tốt.

Tháng 7–8 (mưa lớn) trời nóng ẩm, mưa nhiều, đường có thể lở. Tránh nếu đi xe máy. Tour ô tô ghép vẫn OK.

Đi đến Non Nước Cao Bằng UNESCO Geopark như thế nào

Từ Hà Nội

Phương án 1 — Tour ghép 3–5 ngày: Khởi hành Hà Nội, có xe + khách sạn + hướng dẫn. Giá 2,5–4,5 triệu đ/người. Hợp khách không tự lái.

Phương án 2 → Xe khách đêm + thuê xe tại Cao Bằng: Bến Mỹ Đình → Cao Bằng (250.000–350.000 đ, ~7 tiếng) → ngủ Cao Bằng → thuê ô tô tự lái (800.000 đ/ngày + xăng) hoặc xe máy (150.000–200.000 đ/ngày).

Phương án 3 → Tự lái ô tô từ Hà Nội: Hà Nội → Cao Bằng theo QL3 (~280 km, ~6–7 tiếng). Hợp nhóm 4–7 người có 4–5 ngày và muốn linh hoạt chọn điểm đến.

Lịch trình gợi ý

2 ngày 1 đêm (cụm Đàm Thủy)

Ngày 1: Cao Bằng → đèo Mã Phục → Phúc Sen (xem nghề rèn, 1 giờ) → Hồ Thăng Hen (chèo bè, ăn trưa) → Mắt Thần Núi → Khuổi Ky (ngủ nhà sàn đá, ~200.000 đ).

Ngày 2: Khuổi Ky → động Ngườm Ngao (1,5 giờ, vé 40.000 đ) → chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc → thác Bản Giốc (1–2 giờ, vé 45.000 đ, thuê bè tre 50.000 đ) → quay về Cao Bằng.

3 ngày 2 đêm (cách mạng + karst)

Ngày 1: Hà Nội → Cao Bằng (xe khách đêm hoặc tự lái, đến chiều). Nhận phòng, ăn tối phở chua Cao Bằng.

Ngày 2: Cao Bằng → Khu di tích Pác Bó (Hà Quảng, ~50 km) → Khu di tích Kim Đồng → về Cao Bằng. Buổi tối ăn vịt quay 7 vị.

Ngày 3: Cao Bằng → Hồ Thăng Hen → Phúc Sen → Khuổi Ky → Ngườm Ngao → Bản Giốc → bắt xe đêm về Hà Nội.

5 ngày 4 đêm (trọn vẹn 4 tuyến)

Ngày 2: Pác Bó + Kim Đồng (tuyến phía bắc). Ngày 3: Hồ Thăng Hen + Mắt Thần Núi + Khuổi Ky (tuyến phía đông phần 1). Ngày 4: Ngườm Ngao + Bản Giốc (tuyến phía đông phần 2) — quay về Cao Bằng.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Vé vào Geopark có chung không?

Đáp: Không có vé chung. Mỗi điểm trong Geopark có vé riêng (30.000–60.000 đ). Một số điểm miễn phí (Pác Bó, Khuổi Ky). Geopark là cơ chế UNESCO bao trùm địa lý, không phải khu thu vé tập trung.

Hỏi: Cần bao nhiêu ngày để đi hết Geopark?

Đáp: Trọn vẹn cần 7–10 ngày cho 4 tuyến chính. Hợp lý 3–5 ngày đi 2–3 tuyến (phổ biến nhất là phía bắc + đông).

Hỏi: Tự lái hay đi tour?

Đáp: Tự lái (ô tô hoặc xe máy) cho khách 4–7 người có 4–5 ngày, muốn linh hoạt. Tour ghép cho khách ít thời gian, khách quốc tế, khách không quen đường đèo.

Hỏi: Có hướng dẫn viên tiếng Anh không?

Đáp: Có tại các điểm chính (Pác Bó, Bản Giốc, Khuổi Ky). Đặt qua tour địa phương hoặc khách sạn Cao Bằng. Chất lượng tiếng Anh trung bình.

Hỏi: Geopark có an toàn không?

Đáp: Có. Cao Bằng là tỉnh biên giới nhưng an toàn cho du lịch. Không có rủi ro an ninh. Lưu ý: mang CMND/CCCD vì có thể bị kiểm tra ở vùng biên. Đường đèo cần lái cẩn thận mùa mưa.

Hỏi: Có thể đi Cao Bằng vào dịp Tết không?

Đáp: Có, từ mồng 4 Tết âm lịch. Mồng 1–3 nhiều dịch vụ đóng cửa. Đầu xuân (mồng 4– rằm tháng Giêng ) hợp đi Pác Bó vì có Lễ hội Về nguồn Pác Bó. Trời lạnh, mang áo ấm.

Hỏi: Có thể kết hợp Cao Bằng với Hà Giang trong một chuyến không?

Đáp: Được nhưng cần thêm 3–4 ngày. Cao Bằng ↔ Hà Giang ~280 km, ~7–8 tiếng đi xe qua Bắc Kạn. Tour 7–10 ngày Hà Giang và Cao Bằng là phương án trọn cụm Đông Bắc.

Địa điểm gần đó

Khu di tích Pác Bó: — Hà Quảng. Di tích Quốc gia đặc biệt, nơi Bác Hồ về nước 1941. Có suối Lê-nin, hang Cốc Bó, cột mốc 108. Cách Cao Bằng ~50 km.

Thác Bản Giốc: — Trùng Khánh. Thác xuyên biên giới Việt – Trung trên sông Quây Sơn. 3 tầng cao ~30 m, rộng ~300 m. Có thuê bè tre. Cách Cao Bằng ~90 km.

Hồ Thăng Hen: — Quảng Hòa. Hệ 36 hồ karst liên thông, mặt nước xanh ngọc. Cách Cao Bằng ~30 km.

Động Ngườm Ngao: — Trùng Khánh. Hang đá vôi dài ~2,1 km có nhũ đá lớn, sông ngầm. Cách thác Bản Giốc ~3 km.

Làng đá Khuổi Ky: — Trùng Khánh. 14 nhà sàn đá người Tày, có homestay. Trên trục Bản Giốc – Ngườm Ngao.

Núi Mắt Thần: — Quảng Hòa. Núi đá vôi có lỗ thủng tròn lớn ở giữa thân núi, biểu tượng karst Cao Bằng. Cách Hồ Thăng Hen ~5 km.

Phia Oắc – Phia Đén: — Nguyên Bình. Vườn quốc gia thành lập 2018, đỉnh Phia Oắc 1.931 m, rừng rêu nguyên sinh, homestay Phia Đén. Cách Cao Bằng ~50 km.