Chùa Hương

Vì sao nên đến Chùa Hương

Lý do thứ nhất: là quần thể di tích Phật giáo lớn nhất miền Bắc Việt Nam. Hương Sơn có hơn 18 chùa, đền, hang lớn nhỏ trải trên dãy núi đá vôi rộng 30 km² — gồm các điểm chính: Chùa Thiên Trù (chùa chính, khởi dựng thế kỷ XV), Động Hương Tích (động chính, "Nam Thiên Đệ Nhất Động"), Đền Trình (đền cửa đầu cuộc hành hương), Chùa Giải Oan , Chùa Cửa Võng, Chùa Long Vân, Chùa Hinh Bồng. Đây là quần thể tâm linh quan trọng nhất Bắc Bộ với hơn 500 năm lịch sử.

Lý do thứ hai: là Động Hương Tích — "Nam Thiên Đệ Nhất Động" được chúa Trịnh Sâm khắc đá năm 1770. Hang dài 50 m, rộng 30 m, sâu 50 m — có nhiều thạch nhũ tự nhiên giống hình các vị Phật, Bồ Tát, La Hán. Người dân và phật tử qua các thế hệ đã đặt tên cho các thạch nhũ: "Đụn Gạo", "Đụn Tiền", "Cây Bạc", "Cây Vàng", "Bệ Phật". Bên trong động có nhiều tượng Phật bằng đồng và đá quý do các phật tử cúng dường. Khách hành hương tin rằng cầu xin tại động sẽ được ban phước về tài lộc, sức khỏe, con cái.

Lý do thứ ba: là Lễ hội Chùa Hương — lễ hội tâm linh lớn nhất Việt Nam. Diễn ra từ mùng 6 tháng giêng đến hết tháng 3 âm lịch (khoảng tháng 2-4 dương lịch) hằng năm, kéo dài gần 3 tháng — lễ hội dài nhất Việt Nam. Mỗi năm có 1,5-2 triệu phật tử và khách hành hương về dự — đa số đến từ Hà Nội, các tỉnh miền Bắc, và một phần khách quốc tế. Đặc trưng "lễ hội vui nhất trời Nam" — kết hợp lễ cúng Phật, đi đò suối Yến, leo núi viếng chùa, hái lá thuốc tâm linh, ăn cơm chay tại các chùa.

Lý do thứ tư: là hành trình đi đò suối Yến đặc trưng — khác hẳn các chùa khác Việt Nam. Khách đi đò gỗ nhỏ chở 6-8 người, 2 cô gái chèo (1 phía sau chèo, 1 phía trước hướng dẫn) đi dọc suối Yến 4 km. Đường thuyền uốn quanh các vách đá vôi cao 100-300 m, qua các cánh đồng lúa và rừng tự nhiên. Mất khoảng 1 giờ đi đò một chiều. Đây là cách "vào chùa" đặc biệt — không thể đi xe — phải đi đò mới đến bến Trò để leo lên chùa.

Lịch sử & Bản sắc

Quần thể Chùa Hương có lịch sử Phật giáo lâu đời từ thế kỷ XV. Theo các thư tịch cổ Việt Nam, năm 1467 (niên hiệu Quang Thuận thứ 8 thời Lê Thánh Tông), vua đã đi tuần thú vùng núi rừng Hương Sơn vào tháng giêng. Sau đó Sư Tổ Viên Quang Chân Nhân, một vị sư Phật giáo Trúc Lâm, đã đến đây dựng thảo am nhỏ thờ Phật, đặt tên là Thiên Trù Tự (chùa có cái bếp của trời — "Thiên" = trời, "Trù" = bếp nấu) — chùa đầu tiên của quần thể Hương Sơn.

Các thế kỷ XVI-XVII là giai đoạn quần thể chùa Hương Sơn phát triển mạnh — nhiều chùa và am nhỏ được xây thêm. Đặc biệt sự kiện quan trọng năm 1770 — chúa Tĩnh Đô Vương Trịnh Sâm (trị vì 1767-1782) đến thăm Động Hương Tích và khắc 5 chữ Hán "Nam Thiên Đệ Nhất Động" (動南天第一) trên cửa động. Đây là sự kiện đưa Hương Tích thành điểm tâm linh nổi tiếng cả nước — vì được chúa công nhận là động đẹp nhất Việt Nam. Từ đó quần thể được đặt tên "Hương Sơn" và quần thể Phật giáo phát triển mạnh.

Thế kỷ XVIII-XIX, dưới thời chúa Nguyễn và sau là nhà Nguyễn, các chùa được trùng tu và mở rộng. Bài thơ "Bài ca phong cảnh Hương Sơn" của nhà thơ Chu Mạnh Trinh (1862-1905) đã làm Hương Sơn trở thành biểu tượng văn hóa — được học sinh học trong các trường học suốt thế kỷ XX. Bài thơ với câu nổi tiếng "Bầu trời cảnh Bụt, Thú Hương Sơn ao ước bấy lâu nay" được coi là tác phẩm văn học miêu tả Chùa Hương đẹp nhất.

Thế kỷ XX, đặc biệt sau 1954 khi miền Bắc giải phóng, Chùa Hương bị phá hủy một phần trong chiến tranh và chính sách chống mê tín dị đoan của Nhà nước. Một số chùa và am nhỏ bị bỏ hoang. Sau 1986 (Đổi mới) khi chính sách tự do tín ngưỡng được khôi phục, quần thể được trùng tu lớn. Từ 1990 trở đi, Lễ hội Chùa Hương được tổ chức lại quy mô lớn — trở thành lễ hội tâm linh quan trọng nhất miền Bắc.

Năm 2017 hệ thống cáp treo Hương Tích khai trương — nối từ chân núi lên gần cửa động Hương Tích. Tuyến cáp treo dài 1,2 km, cao 200 m, mất 12 phút. Cáp treo giúp người già và trẻ em không phải leo 1.000 bậc thang đá dốc — đặc biệt thuận lợi cho người hành hương trong lễ hội. Phí cáp treo 220.000-240.000 đ/người khứ hồi.

Bản sắc văn hóa lễ hội Chùa Hương vẫn duy trì qua nhiều nét đặc trưng. Khách hành hương mặc áo nâu Phật giáo, đeo tràng hạt, mang theo lễ vật (hương, hoa, quả) cúng tại các chùa. Tại chùa Thiên Trù (chùa chính) có lễ "Phật Đản sinh" rằm tháng 4 âm lịch (lễ Phật giáo lớn nhất năm). Đặc sản tâm linh: xôi đen Hương Sơn (xôi gói trong lá rừng đặc trưng — phật tử ăn lấy may), nước thiền chùa Hương (đựng trong chai nhỏ — uống hoặc đem về cúng), rau sắng (rau tự nhiên trong rừng Hương Sơn — chỉ có mùa lễ hội).

Cảnh quan & Thiên nhiên

Quần thể Hương Sơn nằm trên dãy núi đá vôi cao 200-700 m thuộc dãy núi Đông Triều — chạy ngang qua các tỉnh phía tây Hà Nội xuống Hà Nam, Ninh Bình. Địa hình đặc trưng đá vôi karst với nhiều vách đá thẳng đứng, hang động tự nhiên, và các khe núi hẹp. Khu vực rộng 30 km² gồm hàng trăm ngọn núi nhỏ — đỉnh cao nhất là núi Hương Tích 1.000 m so với mực nước biển.

Suối Yến là con suối chính dẫn nước từ trong núi Hương Sơn ra sông Đáy. Suối dài 4 km, rộng 30-50 m, sâu 1-2 m vào mùa cạn (4-7 m vào mùa mưa). Hai bên suối là vách đá vôi cao 100-300 m, cánh đồng lúa, và rừng tự nhiên. Suối có cá tự nhiên — cá rô đồng, cá trắm đen, cá chép. Mùa lễ hội (tháng 2-4 dương lịch) suối có hàng nghìn đò chở khách hành hương — không khí đông đúc và sôi động.

Hệ thực vật rừng Hương Sơn đa dạng với hơn 400 loài thực vật. Đặc trưng cây gỗ lớn: chò, lim, trai, sau sau. Tầng dưới có nhiều loài lan rừng, dương xỉ, và rau rừng (rau sắng — đặc sản tâm linh). Mùa xuân (tháng 2-4) cây trong rừng nở hoa đa dạng — hoa lan, hoa trang, hoa đào rừng — tạo cảnh quan đặc biệt cho mùa lễ hội.

Khí hậu Hương Sơn là nhiệt đới gió mùa Bắc Bộ với 4 mùa rõ rệt. Mùa xuân (tháng 2-4 — mùa lễ hội) ẩm và mưa phùn, nhiệt độ 18-25 độ, sương mù sáng sớm. Mùa hè (tháng 5-9) nóng ẩm 28-35 độ với mưa rào. Mùa thu (tháng 10-11) mát mẻ 22-28 độ — đẹp cho tham quan ngoài trời. Mùa đông (tháng 12-1) lạnh khô 10-18 độ, đôi khi xuống 8 độ. Lượng mưa trung bình 1.800 mm/năm.

Nên làm gì ở Chùa Hương

Đi đò suối Yến và viếng chùa Thiên Trù

Hành trình tiêu chuẩn bắt đầu tại bến Đục (chân núi) — mua vé tour (130.000-180.000 đ/người gồm vé tham quan, vé đò, vé các điểm chính). Lên đò 2 cô gái chèo, đi dọc suối Yến 4 km mất 1 giờ. Đến bến Trò, lên bộ đi 200 m đến chùa Thiên Trù (chùa chính) — viếng Phật, ăn cơm chay tại chùa (50.000-100.000 đ/suất). Thời gian 2-2,5 giờ cho đò và thăm Thiên Trù. Đò khởi hành 6:00-15:00 hằng ngày, đông nhất 7:00-10:00 mùa lễ hội.

Leo lên Động Hương Tích — "Nam Thiên Đệ Nhất Động"

Từ chùa Thiên Trù lên Động Hương Tích có hai cách: leo bộ 1.000 bậc đá dốc (mất 1-1,5 giờ một chiều, miễn phí) hoặc đi cáp treo Hương Tích (12 phút, 220.000-240.000 đ/khứ hồi). Đường cáp treo dài 1,2 km, cao 200 m — view rộng nhìn xuống thung lũng. Trong động Hương Tích, đi theo lối mòn xuống đáy động qua các thạch nhũ "Đụn Gạo", "Đụn Tiền", "Cây Bạc", "Cây Vàng", "Bệ Phật". Phật tử cầu khấn trước "Bệ Phật" — tin rằng được ban phước về tài lộc và con cái. Thời gian thăm động 30-45 phút.

Tham quan các chùa khác trong quần thể

Quần thể có hơn 18 chùa, đền, hang — ngoài Thiên Trù và Hương Tích còn nhiều điểm thú vị. Chùa Giải Oan (gần Thiên Trù) — chùa cổ với tượng Phật Quan Âm; Chùa Cửa Võng (lên núi 30 phút từ Thiên Trù) — view đẹp; Chùa Long Vân (xa hơn, ít người); Đền Trình (cửa đầu hành hương, gần bến Đục); Chùa Hinh Bồng (đẹp với rừng cây). Mỗi chùa cách nhau 500 m - 2 km, có thể đi bộ hoặc đi đò nhỏ giữa các chùa. Tham quan đầy đủ mất 1-2 ngày.

Tham gia lễ hội Chùa Hương (tháng 2-4 âm lịch)

Lễ hội từ mùng 6 tháng giêng đến hết tháng 3 âm lịch — gần 3 tháng. Cao điểm: rằm tháng giêng (Tết Nguyên tiêu), rằm tháng 2 (lễ Phật Đản theo Phật giáo), rằm tháng 3. Khách đông gấp 10-20 lần ngày thường — có thể chen chân không đi được. Hoạt động: lễ cúng Phật tại các chùa, đi đò và leo núi viếng, mua đặc sản chùa (xôi đen, nước thiền, rau sắng), nghe thuyết pháp tại Thiên Trù. Phù hợp khách hành hương Phật giáo — nhưng đông và mệt. Tránh đi vào mùng 6-15 tháng giêng (cao điểm tuyệt đối).

Mua đặc sản Hương Sơn

Đặc sản chùa Hương: rau sắng (rau rừng chỉ có mùa lễ hội tháng 2-4, vị chua mát — 50.000-150.000 đ/kg), củ mài Hương Sơn (củ rừng tự nhiên — 30.000-80.000 đ/kg), chè củ mài (chè ngọt nấu từ củ mài — 50.000-100.000 đ/hộp), mơ Hương Sơn (mơ tươi mùa xuân — 30.000-60.000 đ/kg, hoặc ô mai mơ 80.000-150.000 đ/hộp). Mua tại các quầy hàng dọc đường vào chùa và quanh bến Đục.

Ăn gì ở Chùa Hương và Mỹ Đức

Rau sắng Hương Sơn — đặc sản tâm linh

Rau sắng (Melientha suavis — tên khoa học) là rau rừng đặc trưng Hương Sơn, chỉ mọc trong rừng tự nhiên trên núi đá vôi. Lá rau xanh nhỏ, vị chua mát đặc trưng. Có mùa từ tháng 2-4 dương lịch — trùng mùa lễ hội. Cách chế biến: rau sắng xào tỏi, canh rau sắng nấu với thịt heo bằm, rau sắng cuốn bánh tráng. Vị thanh mát, giải nhiệt — phù hợp trời mùa xuân ẩm. Giá 50.000-150.000 đ/kg tại các chợ Hương Sơn. Đặc biệt, phật tử mua rau sắng làm lễ vật cúng Phật tại các chùa. Nhà hàng ven đường vào chùa và tại chùa Thiên Trù đều có món rau sắng.

Củ mài và chè củ mài Hương Sơn

Củ mài (Dioscorea persimilis) là củ rừng tự nhiên trong núi Hương Sơn — phật tử coi là "ngọc của núi". Củ to 1-3 kg, vị bột ngọt, có thể nấu nhiều món. Đặc biệt nổi tiếng là chè củ mài — củ mài nấu với đường phèn và nước cốt sen tạo món chè ngọt thanh, có vị đậm và bùi. Một bát chè củ mài 30.000-60.000 đ. Bán tại các quán ven đường vào chùa và tại bến Đục. Mua củ mài tươi mang về 30.000-80.000 đ/kg. Bảo quản tốt trong tủ lạnh 2-3 tuần.

Cơm chay chùa Hương

Các chùa lớn (Thiên Trù, Hương Tích, Giải Oan) đều có dịch vụ cơm chay cho phật tử. Cơm chay chùa Hương đa dạng: cơm rang chay với rau rừng, đậu hũ kho tiêu, mì chay, nem chay, canh nấm với rau sắng. Vị thanh đạm — không dùng hành tỏi (theo Phật giáo Đại Thừa). Giá 50.000-150.000 đ/suất tùy chùa. Đặc biệt mùa lễ hội (tháng 2-4) các chùa đều bán cơm chay cho khách hành hương. Một số chùa cho phật tử ăn miễn phí — chỉ cần dâng công đức tùy tâm.

Đặc sản chè Hà Nội và bánh trôi mặn

Khu vực Hương Sơn không phải vùng ẩm thực phong phú, nhưng có một số quán ven đường QL21A trên đường về Hà Nội phục vụ đặc sản miền Bắc. Bánh trôi mặn — bánh trôi nhân thịt, tôm, nấm hương và mộc nhĩ ăn với nước dùng đậm vị. Khác bánh trôi ngọt thường ăn ngày Tết Hàn Thực. Giá 30.000-60.000 đ/bát. Chè Hà Nội — chè đỗ đen, chè kho, chè bưởi — 15.000-30.000 đ/ly. Phù hợp dừng chân nghỉ trên đường.

Mơ và ô mai mơ Hương Sơn

Mơ Hương Sơn là đặc sản trái cây vùng — mơ chua ngọt giòn, mùa tháng 3-5 dương lịch. Mua tại các chợ Hương Sơn và ven đường QL21A. Giá mơ tươi 30.000-60.000 đ/kg. Sản phẩm chế biến: ô mai mơ (mơ ngâm đường, gừng, muối, sấy khô) — 80.000-150.000 đ/hộp 300 g, bảo quản 6 tháng. Rượu mơ Hương Sơn (mơ ngâm rượu trắng và đường) — 150.000-300.000 đ/chai 750 ml. Đa số bán làm quà cho phật tử mang về.

Đi khi nào đẹp nhất

Mùa lễ hội tháng 2-4 dương lịch (tương đương tháng 1-3 âm lịch) là thời điểm Chùa Hương sôi động nhất. Hàng nghìn đò chở khách hành hương; các chùa có lễ cúng và biểu diễn Phật giáo. Tuy nhiên đông gấp 10-20 lần ngày thường — phải xếp hàng 1-2 giờ chờ đò, chen chân không đi được tại các chùa chính. Cao điểm tuyệt đối: mùng 6-15 tháng giêng (Tết Nguyên đán và Tết Nguyên tiêu) và rằm tháng 2 (Phật Đản theo Phật giáo Đại Thừa).

Ngày thường ngoài lễ hội (tháng 5-1 dương lịch) Chùa Hương yên tĩnh hơn nhiều — đa số chỉ có khách du lịch không phải phật tử. Đi đò không phải xếp hàng, có thể đi vào các chùa thoải mái. Thời gian tham quan nhanh hơn — 1 ngày dài đủ. Tuy nhiên không có không khí lễ hội — đặc trưng văn hóa Phật giáo Việt Nam giảm đi. Phù hợp khách quốc tế và khách Việt không phải phật tử.

Khung giờ tốt trong ngày: đò khởi hành sớm 6:00-7:00 để tránh nắng giữa trưa và đông cuối tuần. Mùa lễ hội đặc biệt nên đi đò 5:30-6:30 sáng — vắng hơn các chuyến sau. Buổi tối từ 17:00 đò ngừng hoạt động — phải về trước. Tránh đi vào cuối tuần (thứ Bảy — Chủ nhật) mùa lễ hội vì đông gấp 2-3 lần ngày thường trong tuần.

Đi đến Chùa Hương bằng cách nào

Từ Hà Nội đến Chùa Hương cách 60 km về phía tây nam có nhiều phương án. Tự lái ô tô qua QL21A: đi từ trung tâm Hà Nội theo đường Lê Trọng Tấn, tiếp QL1A rồi QL21A đến bến Đục Hương Sơn. Mất 1 giờ 30 phút - 2 giờ tùy giao thông. Thuê ô tô có tài 800.000-1.500.000 đ/ngày.

Xe khách Hà Nội — Hương Sơn từ bến xe Mỹ Đình (vé 50.000-100.000 đ/người, 2 giờ) hoặc Yên Nghĩa (Hà Đông). Có nhiều xe chạy hằng ngày trong mùa lễ hội. Đến bến Đục đi tiếp 500 m vào khu lễ hội — có nhiều xe ôm đưa khách (10.000-20.000 đ/lượt).

Tour ghép Hà Nội — Chùa Hương 1 ngày của các đại lý du lịch là phương án phổ biến nhất cho khách Việt và quốc tế. Giá tour 600.000-1.200.000 đ/người trọn gói gồm xe đưa đón, vé tham quan, vé đò, bữa trưa cơm chay, hướng dẫn viên. Các hãng: Hanoi Holidays, Vietfun Travel, Indochina Pioneer. Mùa lễ hội đặt tour trước 1-2 tuần — đặc biệt cuối tuần.

Trong khu vực Chùa Hương từ bến Đục đến bến Trò 4 km chỉ có đường đò — không có đường ô tô vào quần thể. Trong quần thể từ chùa Thiên Trù lên động Hương Tích cách 4 km — có thể leo bộ 1.000 bậc thang hoặc đi cáp treo. Khoảng cách giữa các chùa khác là 500 m - 2 km — đi bộ hoặc đò nhỏ.

Lịch trình gợi ý

Lịch trình 1 ngày tour Chùa Hương cơ bản (xuất phát từ Hà Nội): 6:00 rời Hà Nội, 7:30 đến bến Đục Hương Sơn, 7:45-8:45 mua vé, lên đò suối Yến (4 km, 1 giờ), 9:00 đến bến Trò, viếng chùa Thiên Trù (1 giờ), 10:30 đi cáp treo lên động Hương Tích (12 phút), 10:45-12:00 thăm động Hương Tích, cúng Phật, 12:30 ăn trưa cơm chay tại Thiên Trù, 14:00 xuống cáp treo, đò về bến Đục, 15:30 lên xe về Hà Nội, 17:00 đến nơi. Chi phí 500.000-1.000.000 đ/người (xe, vé, cáp treo và ăn).

Lịch trình 2 ngày 1 đêm tour Chùa Hương đầy đủ: Ngày 1 — tour cơ bản như trên, qua đêm tại các nhà nghỉ ven Hương Sơn (300.000-700.000 đ/đêm). Ngày 2 — thăm các chùa khác trong quần thể (Giải Oan, Cửa Võng, Long Vân, Hinh Bồng), 14:00 về Hà Nội. Chi phí 1.200.000-2.500.000 đ/người. Phù hợp khách hành hương Phật giáo và khách muốn tham quan đầy đủ.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Nên đi Chùa Hương mùa lễ hội hay mùa thường?

Trả lời: Tùy mục đích. Mùa lễ hội (tháng 2-4 dương lịch) sôi động và có không khí Phật giáo đậm — phù hợp khách hành hương và muốn cảm nhận văn hóa lễ hội Việt Nam. Tuy nhiên rất đông (1,5-2 triệu người trong 3 tháng), phải chờ đò 1-2 giờ, chen chân không thoải mái. Mùa thường (tháng 5-1) yên tĩnh, đò không phải chờ, đi nhanh — nhưng thiếu không khí lễ hội. Khách quốc tế và khách Việt không phải phật tử thường chọn mùa thường. Khách hành hương Phật giáo Việt Nam ưu tiên mùa lễ hội. Tránh đi mùng 6-15 tháng giêng — cao điểm tuyệt đối.

Hỏi: Có nên đi cáp treo Hương Tích hay leo bộ?

Trả lời: Tùy thể lực và thời gian. Leo bộ 1.000 bậc thang đá dốc mất 1-1,5 giờ một chiều — phù hợp khách khỏe và yêu trải nghiệm thể chất. Đường có nhiều điểm dừng nghỉ và quán nước dọc đường. Cáp treo Hương Tích mất 12 phút (220.000-240.000 đ/khứ hồi) — phù hợp người già, trẻ em, người sức khỏe yếu, hoặc khách thời gian gấp. Cáp treo có view đẹp nhìn xuống thung lũng. Khách trung bình có thể kết hợp: leo bộ lên (trải nghiệm, ngắm cảnh) và đi cáp treo xuống (tiết kiệm thời gian và sức) hoặc ngược lại.

Hỏi: Có dịch vụ ăn nghỉ tại các chùa không?

Trả lời: Có. Các chùa lớn (Thiên Trù, Hương Tích, Giải Oan) đều có dịch vụ ăn cơm chay (50.000-150.000 đ/suất) và nhà nghỉ đơn giản cho phật tử qua đêm (200.000-500.000 đ/đêm — phòng tập thể hoặc phòng đôi). Đặc biệt mùa lễ hội cao điểm, các chùa đều mở dịch vụ — đặt trước qua điện thoại chùa Thiên Trù. Ngoài chùa, các nhà nghỉ và homestay quanh Hương Sơn cũng phục vụ (300.000-700.000 đ/đêm). Phù hợp khách hành hương muốn ở qua đêm để dậy sớm cúng Phật và đi đò sáng sớm.

Cụm điểm tham quan gần

Chùa Tây Phương: cách Chùa Hương khoảng 40 km về phía bắc (qua QL21A), là chùa Phật giáo cổ thế kỷ XVII với 79 tượng La Hán bằng gỗ — Di tích Quốc gia Đặc biệt. Tượng A-di-đà tại chùa Tây Phương là 1 trong 9 Bảo vật Quốc gia mỹ thuật. Vé tham quan 30.000-50.000 đ/người.

Chùa Thầy: cách Chùa Hương khoảng 35 km về phía bắc, chùa Phật giáo cổ thời nhà Lý — thế kỷ XII. Nổi tiếng với múa rối nước Thầy. Vé 30.000-50.000 đ/người.

Hà Nội trung tâm: cách Chùa Hương 60 km về phía đông bắc — phố cổ 36 phố phường, hồ Hoàn Kiếm, Lăng Bác, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia . Phù hợp tour Hà Nội 2-3 ngày kết hợp Chùa Hương 1 ngày.

Tam Cốc — Bích Động (Ninh Bình): cách Chùa Hương khoảng 90 km về phía nam, được mệnh danh "Hạ Long trên cạn" với đò dọc sông Ngô Đồng qua hang đá vôi. Vé 195.000-250.000 đ/người gồm đò. Phù hợp tour 2 ngày Chùa Hương và Tam Cốc.

Tràng An (Ninh Bình): cách Chùa Hương 100 km về phía nam — Quần thể Danh thắng Tràng An Di sản Hỗn hợp UNESCO (Di sản kép Văn hóa và Tự nhiên duy nhất Đông Nam Á). Vé 250.000 đ/người gồm đò 3 giờ qua các hang đá vôi.