Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông & Bản Kho Mường

Vì sao nên đến

Ruộng bậc thang đẹp ngang Sa Pa, Mù Cang Chải: Pù Luông có hệ thống ruộng bậc thang đẹp bậc nhất Việt Nam. Bản Đôn, Bản Hiêu, Bản Kho Mường có ruộng phủ kín các sườn núi, mùa lúa chín (tháng 5-6 và 9-10) vàng óng dưới nắng. Cảnh đẹp được nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp đánh giá ngang Sa Pa nhưng yên tĩnh hơn nhiều.

Du lịch sinh thái cộng đồng phát triển: Pù Luông là một trong những mô hình du lịch cộng đồng thành công nhất Việt Nam. Người Thái và Mường sống truyền thống, tham gia làm homestay, hướng dẫn trekking, nấu cơm cho khách, biểu diễn văn nghệ. Khách đến không chỉ ngắm cảnh mà còn học văn hóa và đóng góp vào sinh kế địa phương.

Trekking đa dạng từ dễ đến khó: Có nhiều tour trekking phù hợp mọi đối tượng: dạo nhẹ trong bản 1-2 giờ; trekking trung bình 1 ngày qua ruộng và rừng; trekking khó 2-3 ngày leo đỉnh Pù Luông 1.700 m. Nhiều tuyến mới mở cho dân thám hiểm chuyên nghiệp.

Khí hậu mát mẻ quanh năm: Pù Luông ở độ cao 700-1.000 m nên mát mẻ - mùa hè 22-26°C (Thanh Hóa đồng bằng 32-37°C), mùa đông 12-18°C (đồng bằng 8-15°C). Là nơi nghỉ trốn nóng lý tưởng cho khách Hà Nội mùa hè.

Văn hóa Thái đặc sắc: Người Thái Pù Luông giữ được nhiều truyền thống: nhà sàn cổ, áo cóm phụ nữ, hát then xoè, lễ hội mùa, dệt thổ cẩm, cơm lam , rượu cần. Khác với Sa Pa du lịch hóa cao, Pù Luông vẫn giữ được tính "sống thật" của người Thái.

Kết hợp được với nhiều điểm khác: Pù Luông gần Cẩm Lương (50 km), Mai Châu Hòa Bình (60 km), Tam Cốc Ninh Bình (130 km), Sầm Sơn (140 km), Thành nhà Hồ (90 km). Có thể làm nhiều combo tour 2-5 ngày.

Lịch sử và bối cảnh văn hóa

Pù Luông và người Thái: Vùng Pù Luông có người Thái và Mường sinh sống từ thế kỷ XIII-XIV - di cư từ vùng Vân Nam Trung Quốc xuống. Họ chọn vùng núi này vì phù hợp với phong thủy và kỹ thuật canh tác lúa nước trên ruộng bậc thang. Người Thái Pù Luông gồm Thái Đen và Thái Trắng - phân biệt theo màu áo phụ nữ và một số phong tục.

Đặc trưng kinh tế là nông nghiệp lúa nước trên ruộng bậc thang - kỹ thuật chặt núi xếp thành ruộng tầng để có thể canh tác trên dốc 30-45 độ. Hệ thống tưới tiêu dùng mương và máng tre đưa nước từ suối lên các ruộng cao.

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông 1999: Năm 1999, Chính phủ Việt Nam thành lập Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông (Pu Luong Nature Reserve) với diện tích 17.662 ha rừng và vùng đệm. Mục đích bảo vệ rừng nguyên sinh karst đặc hữu, các loài động thực vật quý hiếm, và nguồn nước cho thung lũng sông Mã.

Pù Luông có hơn 1.000 loài thực vật, 84 loài thú, 162 loài chim, 28 loài bò sát. Loài đặc biệt quan trọng: voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) - loài linh trưởng đặc hữu Việt Nam, chỉ có ở vùng karst Hòa Bình - Thanh Hóa, đang cực kỳ nguy cấp với chỉ 200-300 cá thể còn lại trên thế giới.

Phát triển du lịch cộng đồng từ 2010: Du lịch Pù Luông phát triển từ 2010 với việc mở các homestay đầu tiên tại Bản Đôn, Bản Hiêu. Một số tổ chức phi chính phủ hỗ trợ người dân chuyển từ khai thác rừng sang phát triển du lịch sinh thái. Đến 2020, có hơn 100 homestay phục vụ khách.

Mô hình du lịch Pù Luông được đánh giá là một trong những mô hình thành công nhất Việt Nam vì: (1) Người dân là chủ homestay, không phải tập đoàn lớn vào kinh doanh; (2) Lợi nhuận quay lại cộng đồng địa phương; (3) Bảo vệ thiên nhiên thay vì phá hoại; (4) Giữ được văn hóa Thái truyền thống.

Phim "Hai Phượng" 2019: Sau 2019, Pù Luông được nhiều kênh truyền thông và mạng xã hội giới thiệu, lượng khách tăng đáng kể. Sau khi phim ra mắt, Pù Luông được biết đến rộng rãi hơn trong giới khách Việt Nam.

Bản Đôn nổi tiếng nhất: Bản Đôn (xã Thành Lâm, Bá Thước) là bản nổi tiếng nhất với ruộng bậc thang đẹp và hệ thống homestay phát triển. Ngày nay có hơn 30 homestay tại Bản Đôn, đón hàng nghìn khách/tuần cao điểm.

Văn hóa Thái Pù Luông: Người Thái Pù Luông có: - Nhà sàn truyền thống : Bốn cột chính, mái dốc, sàn cao 2 m, gầm nhà nuôi gia súc. - Áo cóm phụ nữ Thái Đen : Đen bóng, viền hoa văn đỏ, váy chàm. - Áo cóm Thái Trắng : Trắng có hoa văn đỏ, thắt lưng đỏ. - Hát then xoè : Múa truyền thống có nhạc cụ tính, ten, sạp. - Lễ hội Xên bản Xên mường (cúng bản, cúng mường) và lễ Khẩu Hạ Mơi (ăn cơm mới): nghi lễ truyền thống của người Thái cầu mùa, cầu phúc. - Cơm lam, gà nướng, thịt gác bếp : Đặc sản truyền thống.

Cảnh quan và đặc điểm tự nhiên

Bản Đôn (xã Thành Lâm, Bá Thước)

Bản trung tâm du lịch Pù Luông. Có khoảng 30-40 nhà sàn, gần 30 homestay. Ruộng bậc thang phủ kín các sườn núi quanh bản. Có suối Hiêu chảy qua. Cảnh đẹp nhất là vào mùa lúa chín tháng 5-6 và 9-10.

Bản Hiêu (xã Cổ Lũng, Bá Thước)

Bản nằm gần thác Hiêu - một hệ thống thác nước đẹp gồm 5 tầng. Bản này yên tĩnh hơn Bản Đôn, ít khách hơn. Có khoảng 15-20 homestay. Cảnh quan thác kết hợp ruộng tạo thành điểm chụp ảnh đẹp.

Bản Kho Mường (xã Thành Sơn, Bá Thước)

Bản xa hơn, ở độ cao 1.000 m, ít khách nhất. Có ruộng bậc thang đẹp và hang Kho Mường (hang đá vôi sâu 2 km, có sông ngầm). Phù hợp khách thích trekking.

Bản Son Bá Mười (xã Lũng Cao, Bá Thước)

Bản trên cao 1.200 m, có cảnh ruộng bậc thang đẹp và tầm nhìn ra toàn thung lũng. Mới phát triển du lịch từ 2018. Có ít homestay nhưng chất lượng tốt.

Đỉnh Pù Luông (1.700 m)

Đỉnh cao nhất khu, nằm sâu trong rừng nguyên sinh. Phải trekking 2-3 ngày qua rừng và bản người Mường để lên. Trên đỉnh nhìn thấy toàn cảnh khu bảo tồn và các tỉnh lân cận. Tuyến trekking khó, cần hướng dẫn và chuẩn bị thể lực.

Thác Hiêu

Hệ thống thác 5 tầng cao tổng 60 m gần Bản Hiêu. Mỗi tầng có hồ nước trong xanh. Có thể tắm thác (mùa khô). Đẹp nhất vào mùa mưa khi thác nhiều nước.

Hang Kho Mường

Hang đá vôi gần Bản Kho Mường, dài 2 km, có sông ngầm. Khám phá tự túc với đèn pin (không có hướng dẫn chuyên nghiệp như Tú Làn). Cẩn thận khi đi vào.

Rừng nguyên sinh

Rừng nguyên sinh karst với cây cao 30-40 m, nhiều loài quý hiếm. Có loài voọc mông trắng đặc hữu - khách may mắn có thể thấy ở khu xa. Có nhiều loài chim, bướm, động vật nhỏ.

Suối Hiêu

Suối chảy qua Bản Đôn và Bản Hiêu, nước trong xanh, mát lạnh. Có nhiều hồ nhỏ tắm được. Đặc trưng cảnh thiên nhiên Pù Luông.

Hoạt động và trải nghiệm

Dạo bộ trong các bản

Hoạt động dễ nhất - dạo bộ trong Bản Đôn, Bản Hiêu hoặc bản gần homestay 1-2 giờ. Ngắm nhà sàn truyền thống, ruộng bậc thang, đời sống dân làng. Chào hỏi người dân, xin chụp ảnh (họ thường vui vẻ).

Trekking nhẹ trong rừng (1 ngày)

Tour 1 ngày phổ biến: từ Bản Đôn đi qua ruộng bậc thang đến thác Hiêu (8 km, 4-5 giờ). Đường rừng dễ đi, có hướng dẫn người Thái. Trưa ăn cơm lam tại bản. Chiều quay về.

Trekking trung bình (2 ngày)

Tour 2 ngày 1 đêm: xuất phát Bản Đôn, đi bộ xuyên rừng đến Bản Hiêu (15 km), ngủ nhà sàn Bản Hiêu, sáng hôm sau đi thác Hiêu và Bản Kho Mường rồi quay về Bản Đôn. Tổng 25-30 km. Tổng 25-30 km, cần thể lực vừa phải.

Trekking đỉnh Pù Luông (3-4 ngày)

Tour 3-4 ngày leo đỉnh Pù Luông 1.700 m. Khó hơn, cần chuẩn bị: giày trekking, áo ấm, túi ngủ. Có hướng dẫn người Thái. Ngủ trại trong rừng hoặc bản người Mường. Trên đỉnh có thể có sương mù dày.

Đạp xe quanh bản

Thuê xe đạp tại homestay 50.000-100.000đ/ngày. Đạp dọc đường ven ruộng bậc thang giữa Bản Đôn và Bản Hiêu (5 km). Cảnh ruộng và núi đẹp.

Thăm thác Hiêu và tắm

Đi từ homestay tại Bản Hiêu 30 phút đi bộ đến thác. Tắm hồ thác (mùa khô an toàn, mùa mưa có thể nguy hiểm do nước cuộn). Cảnh thác đẹp, nhiều rêu xanh.

Học làm thổ cẩm

Một số homestay có dịch vụ "trải nghiệm dệt thổ cẩm" - phụ nữ Thái dạy khách dệt khăn nhỏ. Mất 2-3 giờ. Phí 100.000-200.000đ/người. Sản phẩm tự dệt mang về.

Học nấu món Thái

Khách có thể tham gia nấu cơm cùng chủ homestay - học làm cơm lam, thịt gác bếp, gà nướng. Phí thường gộp vào tiền ăn. Trải nghiệm văn hóa quý.

Đêm văn nghệ Thái

Một số homestay tổ chức đêm văn nghệ - hát then, múa xoè, uống rượu cần. Phí 100.000-200.000đ/người tùy chương trình. Phù hợp nhóm đông.

Ngắm sao đêm

Vì xa thành phố, Pù Luông có bầu trời sao rất đẹp - thấy được dải Ngân Hà mùa hè. Nằm trên võng ngoài hiên nhà sàn ngắm sao — thấy rõ dải Ngân Hà vào mùa hè từ tháng 5-8.

Câu cá ruộng

Ở các ruộng có thả cá - khách có thể câu cá với người dân (cá rô, cá chép). Cá câu được ăn ngay tại homestay.

Ẩm thực địa phương

Cơm lam Thái

Đặc sản số một. Gạo nếp nương trộn nước bỏ vào ống tre tươi, đốt trên than hoa. Khi chín, vỏ tre bám một lớp gạo cháy thơm khói. Ăn cùng muối vừng đen hoặc thịt gác bếp. Một ống lam 30.000-50.000đ.

Gà nướng mắc khén

Gà ta nuôi vườn nướng trên than hoa,tẩm mắc khén (hạt giống tê tê), sả, tỏi và ớt rừng. Da giòn, thịt mềm, thơm khói. Một con gà 1,5 kg giá 350.000-500.000đ.

Thịt trâu gác bếp

Thịt trâu tẩm gia vị (muối, mắc khén, ớt), treo gác bếp xông khói nhiều ngày đến khô đen. Ăn nướng lại, xé sợi chấm chẳm chéo. Vị ngọt đậm, dai, thơm. Bịch 100g 80.000-150.000đ. Đặc sản về.

Cá nướng ống tre

Cá suối hoặc cá rô đồng tẩm gia vị, gói lá chuối rồi đặt trong ống tre tươi nướng than. Cá có hương khói tre đặc trưng, da giòn thịt mềm. Một ống cá 100.000-150.000đ.

Rượu cần Thái

Rượu nếp Thái lên men trong chum đất, uống bằng cần nứa từ chum giữa nhà. Vị ngọt nhẹ, ấm bụng, không gắt. Là nghi lễ chào đón truyền thống. Một chum cho 6-8 người uống tập thể (giá đã gộp trong tiền ăn homestay).

Xôi nếp ngũ sắc

Xôi nếp nhuộm từ các loại lá rừng tự nhiên: lá cẩm tím, lá nghệ vàng, lá gấc đỏ, lá dứa xanh, gạo trắng. Năm màu đẹp, ăn dịp lễ. Một dĩa 80.000-150.000đ.

Chẳm chéo

Gia vị truyền thống Thái - mắm cá ướp, ớt rừng, tỏi và lá chanh giã nhuyễn. Chấm rau rừng, thịt trâu, gà nướng. Thường có sẵn trong bữa cơm Thái.

Rau rừng luộc

Các loại rau rừng (rau dớn, rau đắng, đọt mây, lá lốt rừng) luộc chín chấm chẳm chéo. Đặc trưng ẩm thực Thái - giải nhiệt, ngon miệng.

Mật ong rừng Pù Luông

Mật ong tự nhiên từ rừng nguyên sinh Pù Luông. Vàng đậm, vị thơm sâu, có khoáng chất từ hoa rừng. Lọ 500g 250.000-350.000đ. Mua trực tiếp người dân.

Cá suối nướng

Cá suối nhỏ đánh từ suối Hiêu - cá rô, cá mại, cá bôi. Nướng than chấm muối ớt. Nhỏ giòn cả xương. Một dĩa 100.000-150.000đ.

Thời điểm đẹp nhất

Tháng 5 đến tháng 6: mùa lúa chín lần 1 - cảnh ruộng bậc thang vàng óng đẹp nhất. Thời tiết mát (22-26°C). Khách trekking đông. Đặt homestay trước 1-2 tuần.

Tháng 9 đến tháng 10: mùa lúa chín lần 2 - cảnh đẹp lần nữa. Trời mát mẻ, ít mưa. Khách quốc tế đông nhất. Đặt homestay trước 2-3 tuần.

Tháng 7 đến tháng 8: mùa hè - lúa xanh non phủ ruộng. Cảnh xanh đẹp khác hẳn lúc chín. Có mưa rào ngắn nhưng không ảnh hưởng nhiều.

Tháng 11 đến tháng 12: mùa khô - không có lúa trên ruộng (đã thu hoạch). Cảnh ít đẹp. Ít khách. Giá phòng giảm 30-50%.

Tháng 1 đến tháng 2: mùa lạnh - nhiệt độ 8-15°C ban đêm có thể xuống 5-8°C. Có sương mù dày. Đẹp cho ai thích cảnh sương mù phủ ruộng. Cần áo ấm dày.

Tháng 3 đến tháng 4: chuyển mùa xuân - hoa đào, hoa mận nở rải rác trên núi. Cảnh đẹp khác.

Lễ hội Lồng Tồng: (đầu xuân, tháng 1-2 âm lịch): Lễ hội Thái lớn nhất - cầu mùa, có thi nấu cơm, múa, đua thuyền, ăn cơm cùng nhau. Khách đến đúng dịp có thể tham gia lễ hội, xem múa và dự bữa cơm cộng đồng.

Khung giờ đẹp: Sáng sớm 5:30-7:00 sương mù phủ kín thung lũng, ruộng bậc thang chìm trong mây — đây là khung giờ chụp ảnh đẹp nhất trong ngày. Chiều 16:00-18:00 ánh nắng nghiêng làm vàng các ruộng.

Đường đi và phương tiện

Đến Pù Luông

Hà Nội — Pù Luông trực tiếp: 170 km qua đường HCM (QL6). Tự lái 4-5 giờ. Đường khá tốt nhưng có đoạn núi dốc.

Hà Nội → Mai Châu (60 km) → Pù Luông: Phổ biến hơn. Mai Châu là điểm dừng đêm phổ biến. Từ Mai Châu đi tiếp 60 km đến Pù Luông qua cảnh núi rừng đẹp.

Thanh Hóa — Pù Luông: 130 km về phía tây. Đường QL15 và đường tỉnh. Mất 3,5-4 giờ tự lái.

Bay đến Thọ Xuân và xe: Sân bay THD (60 km từ Thanh Hóa) - có chuyến từ Sài Gòn và Đà Nẵng. Từ Thọ Xuân đi tiếp 90 km đến Pù Luông qua đường tỉnh.

Phương tiện công cộng

Xe khách Hà Nội - Bá Thước: Có một số xe đêm từ bến Mỹ Đình giá 200.000-300.000đ. Đến Cành Nàng (Bá Thước) đi xe ôm thêm 20-30 km đến bản Pù Luông 100.000-200.000đ.

Xe khách Hà Nội - Mai Châu: Phổ biến hơn, tần suất cao. 4 giờ đi giường nằm 200.000đ. Từ Mai Châu thuê xe máy hoặc taxi đi tiếp Pù Luông 60 km.

Tour ghép từ Hà Nội

Phổ biến nhất - tour 2 ngày 1 đêm từ Hà Nội bao gồm xe, 1 đêm homestay, 4 bữa ăn và hướng dẫn. Giá 1,5-2,5 triệu/người. Khởi hành thứ 6 hoặc thứ 7.

Di chuyển trong Pù Luông

Xe máy thuê: 100.000-150.000đ/ngày tại Bản Đôn. Đường đi giữa các bản nhiều đoạn dốc khó - cần xe máy địa hình hoặc tay lái cứng.

Xe ôm địa phương: Có sẵn ở các bản, giá 50.000-200.000đ/chuyến tùy quãng.

Đi bộ: Khoảng cách giữa Bản Đôn - Bản Hiêu 5 km, đi bộ 1,5 giờ qua ruộng đẹp. Phù hợp khách thích trekking.

Tour có hướng dẫn: Hầu hết homestay có hướng dẫn người Thái cho tour 1 ngày, giá 200.000-400.000đ/ngày/nhóm.

Lịch trình gợi ý

Lịch trình 2 ngày 1 đêm → Bản Đôn cơ bản

Ngày 1: 7:00 khởi hành từ Hà Nội; 12:00 đến Bản Đôn, ăn trưa cơm Thái; chiều dạo ruộng bậc thang, thăm bản; tối ăn cơm và xem đêm văn nghệ, ngủ nhà sàn.

Ngày 2: 7:00 ăn sáng, ngắm sương mù; 8:30 đi bộ nhẹ đến thác Hiêu; 11:00 quay về bản; 12:00 ăn trưa; 14:00 xuất phát về Hà Nội, đến nơi khoảng 19:00.

Lịch trình 3 ngày → Pù Luông đầy đủ

Ngày 1: Hà Nội → Bản Đôn → dạo bản và ruộng.

Ngày 2: Trekking 1 ngày Bản Đôn → Bản Hiêu (qua thác) → ngủ Bản Hiêu.

Ngày 3: Sáng đi Bản Kho Mường và hang Kho Mường → trưa ăn → chiều về Hà Nội qua Mai Châu.

Lịch trình 4 ngày → Pù Luông và Mai Châu và Cẩm Lương

Ngày 1: Hà Nội → Mai Châu (nay thuộc Phú Thọ) → bản Lác → tối nghỉ.

Ngày 2: Mai Châu → Pù Luông Bản Đôn → tối ngủ.

Ngày 3: Pù Luông Bản Hiêu và thác — tối ngủ.

Ngày 4: Pù Luông — Cẩm Lương (suối cá thần, 50 km) — về Hà Nội.

Lịch trình 5-6 ngày — Pù Luông trekking đỉnh

Mở rộng thêm 2-3 ngày đi bộ leo núi lên đỉnh Pù Luông 1.700 m. Cần đặt tour có hướng dẫn người Thái địa phương hoặc qua các công ty du lịch Bá Thước. Thể lực tốt yêu cầu.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Hỏi: Pù Luông khác Sa Pa, Mai Châu thế nào?: Sa Pa: Cao hơn (1.500 m), lạnh hơn, du lịch hóa cao, đông khách, đắt. Mai Châu: Thấp hơn (300-500 m), gần Hà Nội nhất, nhiều bản người Thái, chủ yếu du lịch ngắn 1-2 ngày. Pù Luông: Cao trung bình (700-1.000 m), ít khách hơn, vẫn giữ tính "sống thật" của người Thái, ruộng bậc thang đẹp ngang Sa Pa, dịch vụ chưa cao cấp như Sa Pa.

Hỏi: Khi nào đi Pù Luông đẹp nhất?: Tháng 5-6 (lúa chín lần 1) và tháng 9-10 (lúa chín lần 2) - đẹp nhất. Tháng 7-8 lúa xanh non cũng đẹp. Tháng 11-12 lúa đã thu hoạch, ít hấp dẫn. Tháng 1-2 lạnh, có sương mù đẹp nhưng cần áo ấm dày.

Hỏi: Có nên ngủ homestay không?: Có. Trải nghiệm văn hóa Thái thực sự. Giá 200.000-500.000đ/đêm bao gồm 2 bữa ăn. Có wifi cơ bản, nước nóng (hầu hết). Sạch sẽ. Đặt qua Booking.com, Airbnb, hoặc liên hệ trực tiếp chủ nhà sàn.

Hỏi: Trẻ em đi Pù Luông được không?: Có. Trẻ em từ 6 tuổi rất thích. Có thể dạo bản, đi thác, ngắm sao, ăn cơm Thái. Tour trekking dài (7-8 km) nên cho trẻ trên 10 tuổi.

Hỏi: Có phải biết tiếng Anh để đi Pù Luông?: Không cần. Người dân nói tiếng Việt phổ thông (giọng địa phương dễ nghe). Một số homestay phục vụ khách quốc tế có người nói tiếng Anh.

Hỏi: Pù Luông có sóng điện thoại không?: Có 4G ở Bản Đôn và Bản Hiêu. Bản Kho Mường yếu hơn. Hầu hết homestay có wifi cơ bản. Nên báo gia đình trước khi đi.

Hỏi: Có nên đi tour ghép hay tự đi?: Tự đi rẻ hơn 30-40% và linh hoạt hơn. Tour ghép tiện cho khách lần đầu hoặc không có xe. Tour ghép có hướng dẫn giúp hiểu sâu văn hóa hơn.

Hỏi: Pù Luông có đông khách không?: Cuối tuần mùa lúa chín (tháng 5-6, 9-10) khá đông tại Bản Đôn. Cần đặt homestay 1-2 tuần trước. Trong tuần và mùa thấp ít khách hơn.

Cụm điểm liên kết

• Mai Châu (nay thuộc Phú Thọ)

  (60 km): Bản Lác, bản Pom Coọng - du lịch cộng đồng người Thái phát triển sớm hơn Pù Luông.

• Suối cá thần Cẩm Lương

  (50 km về phía nam): Hiện tượng tự nhiên độc đáo - đàn cá thần.

• Thành nhà Hồ

  (90 km): Di sản UNESCO, kinh đô triều Hồ.

• Lam Kinh

  (100 km): Di tích vua Lê Thái Tổ.

• Thanh Hóa

  (130 km): Tỉnh lỵ, có nhiều di tích và đặc sản.

• Sầm Sơn

  (140 km): Bãi biển nổi tiếng nhất Thanh Hóa.

• Vườn quốc gia Cúc Phương (Ninh Bình)

  (130 km): Vườn quốc gia rừng nguyên sinh, cùng hành lang sinh thái Cúc Phương–Pù Luông.

• Vườn quốc gia Bến En

  (150 km): Hồ giữa rừng.