Mùa sếu và chim di cư

Từ tháng 11 đến tháng 4, khi phía Bắc trở lạnh và đồng bằng phía Nam vào mùa khô, các bãi bồi cửa sông và vùng đất ngập nước đón chim di cư tránh rét từ phương Bắc.

Đây cũng là lúc nước rút ở miền Tây, chim tập trung kiếm ăn nên dễ quan sát hơn. Miền Bắc có bãi triều cửa sông đón chim từ Đông Bắc Á, còn miền Tây có các sân chim và vùng đất ngập nước Đồng Tháp Mười. Bài này gom các điểm xem chim theo mùa, kèm hiện trạng thật của từng nơi để bạn cân nhắc trước khi đi.

Vườn quốc gia Xuân Thủy: Xuân Thủy nằm ở cửa Ba Lạt, nay thuộc tỉnh Ninh Bình sau khi sáp nhập Nam Định cũ, rộng khoảng 7.100 ha. Đây là vùng đất ngập nước được ghi vào danh sách Ramsar năm 1989, khu Ramsar đầu tiên của Đông Nam Á và thứ 50 của thế giới. Bãi triều và rừng ngập mặn ở đây ghi nhận hơn 200 loài chim nước, trong đó có cò mỏ thìa mặt đen, loài quý hiếm mà Xuân Thủy giữ một phần đáng kể số lượng toàn cầu. Chim di cư về đông nhất từ tháng 11 đến tháng 3, khi đàn xuôi xuống phía Nam tránh rét. Ngoài cò mỏ thìa còn có mòng biển, choi choi, rẽ và nhiều loài chim nước khác dừng chân kiếm ăn trên bãi bồi trước khi bay tiếp.

Sếu đầu đỏ Tràm Chim: Vườn quốc gia Tràm Chim ở Tam Nông, tỉnh Đồng Tháp, rộng 7.313 ha, được ghi vào danh sách Ramsar năm 2012. Sếu đầu đỏ về đây theo mùa khô, cao điểm khoảng tháng 12 đến tháng 4. Cần nói thẳng: đàn sếu hoang dã đã giảm mạnh nhiều năm. Số sếu về đếm được là 21 con năm 2015, 9 con năm 2017, rồi năm 2020 không con nào về, năm 2021 chỉ 3 con và sau đó vắng bóng đến tháng 3/2024 mới thấy lại 4 con. Vì vậy tỉnh Đồng Tháp duyệt đề án bảo tồn 2022-2032 gần 185 tỉ đồng, đặt mục tiêu nuôi thả 100 cá thể trong mười năm. Sáu con sếu đầu tiên từ Thái Lan về Tràm Chim ngày 19/4/2025, và thêm sáu con nữa về ngày 23/6/2026. Nếu đi để chắc chắn thấy sếu ngoài tự nhiên thì hiện chưa bảo đảm; nên xem đây là dịp tìm hiểu công tác phục hồi hơn là đếm chắc đàn sếu trời.

Vườn chim Bạc Liêu: Vườn chim Bạc Liêu, nay thuộc tỉnh Cà Mau sau khi sáp nhập Bạc Liêu cũ, là mảng rừng ngập mặn tự nhiên rộng khoảng 130 ha, được công nhận Khu bảo tồn loài và sinh cảnh năm 2014. Nơi đây ghi nhận hơn 100 loài chim với hơn 60.000 cá thể, gồm cò, vạc, diệc, cồng cộc và giang sen làm tổ trên cây ngập mặn. Đây là sân chim định cư, chim làm tổ đông nhất vào mùa mưa khoảng tháng 5 đến tháng 10; mùa khô tháng 11 đến tháng 4 vẫn xem được nhưng đàn thưa hơn, bù lại đường đi khô ráo dễ quan sát.

Sân chim Ngọc Hiển: Sân chim Ngọc Hiển ở xã Đất Mới, tỉnh Cà Mau, rộng 130 ha, nằm trong vùng rừng tràm và rừng ngập mặn ven sông Bảy Háp. Đây là một trong những sân chim tự nhiên lớn, ghi nhận 15.000 đến 20.000 cá thể và hơn 35 loài. Mùa chim về đông kéo từ tháng 11 đến tháng 3, gồm cả chim di cư lẫn chim định cư. Chim tự chọn về đây làm tổ nên số lượng thay đổi theo năm. Muốn vào sâu phải đi xuồng theo kênh rạch, và ban quản lý giới hạn số khách để không làm động đàn chim đang ấp trứng.

Tín hiệu tự nhiên gần đây: Ngoài chương trình nuôi thả ở Tràm Chim, giữa tháng 3/2025 khu bảo tồn Phú Mỹ (Kiên Giang cũ, nay thuộc tỉnh An Giang) ghi nhận đàn sếu hoang dã trở về, trong đó một nhóm khoảng 23 con. Đây là dấu hiệu sinh cảnh đồng cỏ bàng đang phục hồi, dù số lượng vẫn nhỏ so với trước.

Gợi ý cung đi: Cụm phía Bắc chỉ có Xuân Thủy, đi trong ngày hoặc hai ngày từ Hà Nội, nên đi buổi sáng lúc nước triều xuống để thấy chim kiếm ăn trên bãi. Cụm phía Nam gồm Tràm Chim, Bạc Liêu và Ngọc Hiển nằm trong miền Tây, tính một chuyến ba đến bốn ngày: từ Cần Thơ xuống Tràm Chim trước, rồi vòng xuống Bạc Liêu và Cà Mau. Nên đi thuyền vào sáng sớm khi chim rời tổ đi ăn, mang ống nhòm và tránh mặc màu sặc sỡ để không làm chim hoảng.