Rượu cần S’tiêng, M’nông

Nguyên liệu chính

Ngũ cốc: gạo nếp, ngô và lúa rẫy (gạo nương). Người M'nông thường chọn nếp hoa vàng, nếp than nấu chín rồi để nguội trên nong; có nơi dùng thêm sắn.

Men lá người S'tiêng: vỏ cây Hơ Muôn'L phơi khô, giã thành bột, trộn bột gạo theo tỷ lệ kinh nghiệm; nhào nước, vo viên vừa lòng bàn tay, phủ lá chuối ủ nơi kín gió 2–3 ngày cho lên tơ nấm trắng.

Men rừng người M'nông: lá, rễ cây rừng kết hợp gừng, riềng xắt nhỏ, phơi khô, giã mịn, trộn bột gạo và vỏ trấu, đánh thành bánh rồi phơi khô.

Trấu: trộn cùng cơm nguội và men giã nhuyễn giúp tạo độ xốp, lọc cặn khi cắm cần.

Ghè và cần: ghè (ché) sành để ủ, cần làm bằng ống tre nhỏ uốn cong, đục thông để hút rượu trực tiếp từ ghè.

Hương vị & Cảm quan

Rượu cần S'tiêng có hai loại đắng và ngọt, nồng độ cồn thấp, dễ uống, mùi thơm nồng của men lá rừng. Loại đắng dùng vỏ Hơ Muôn'L cho hậu vị riêng, loại ngọt dịu hơn.

Rượu cần M'nông uống vào lâng lâng mà vẫn tỉnh táo, hương men rừng quyện vị ngọt nhẹ và chút chua của ngũ cốc lên men. Ủ càng lâu, rượu càng đậm và thơm — khác hẳn rượu men công nghiệp, uống êm và ít gắt.

Cách thưởng thức

Người ta cắm cần tre dài vào ghè đã đổ nước, ngồi quây tròn và chuyền cần theo vòng cộng đồng; cạn tới đâu châm nước tới đó cho đến khi nhạt men. Đây là nghi thức gắn kết, thể hiện sự bình đẳng và hiếu khách của buôn làng.

Rượu cần thường uống cùng cồng chiêng, hát kể và món nướng trong lễ hội. Khách quý được mời cần đầu tiên là nghi lễ trọng thị của chủ nhà.

Địa điểm & Giá cả

Rượu cần S'tiêng chủ yếu làm và dùng trong buôn làng vùng Bù Đăng, Bù Gia Mập, Hớn Quản (Bình Phước cũ, nay tỉnh Đồng Nai mới); sản phẩm đã đạt OCOP và bán tại điểm trưng bày OCOP ở Tân Khai, Hớn Quản.

Rượu cần M'nông và rượu cần Tây Nguyên (như thương hiệu Y Miên) bán phổ biến ở vùng Đắk Nông cũ (nay tỉnh Lâm Đồng mới) và Buôn Ma Thuột. Trên thị trường 2025, một ghè rượu cần thường có giá khoảng 195.000–525.000đ/ghè tùy dung tích và loại men.

Mùa & Dịp

Rượu cần được ủ trước các mùa lễ hội và dùng quanh năm trong dịp trọng đại: lễ mừng lúa mới, lễ cúng tổ tiên, đám cưới, lễ hội buôn làng, đón Tết và tiếp khách quý. Với người M'nông, ghè rượu là thức không thể thiếu trong những đêm khan và nghi lễ dòng tộc.

Vai trò văn hóa

Rượu cần là biểu tượng của tính cộng đồng. Việc cùng chuyền cần quanh một ghè thể hiện sự gắn kết, bình đẳng và lòng hiếu khách của người S'tiêng, người M'nông, là sợi dây nối con người với tổ tiên và thần linh.

Việc kỹ thuật chế biến rượu cần S'tiêng được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019 cho thấy giá trị tri thức dân gian của nghề ủ men lá. Ngày nay, các lớp truyền dạy được tổ chức nhằm giữ gìn di sản trước nguy cơ mai một.