Làng nghề tương Bần

Vì sao nên đến Làng nghề tương Bần

Tương Bần có 3 đặc điểm khác các làng nghề tương khác Việt Nam:

1. 1

   Tương tiến vua, ca dao lưu danh: Tương Bần được biết đến rộng rãi từ thế kỷ XIX với danh nghĩa sản vật tiến vua triều Nguyễn; tư liệu địa phương ghi nghề có thể xuất hiện sớm hơn từ thời Phố Hiến (thế kỷ XVII–XVIII). Đã đi vào ca dao Bắc Bộ cùng dưa La, húng Láng, nem Báng — và sóng đôi với nước mắm Vạn Vân, cá rô Đầm Sét.

2. 2

   Quy trình thủ công còn nguyên: Làm bằng đậu nành, gạo nếp cái hoa vàng, muối và nước giếng làng. Ủ trong chum sành 3–6 tháng dưới nắng, một số nhà phủ lá nhãn theo bí quyết riêng. Không có chất bảo quản, không hương liệu công nghiệp. Khác các loại tương đóng chai sản xuất hàng loạt — tương Bần truyền thống có vị riêng và còn thấy được hạt đỗ, hạt nếp trong chai.

3. 3

   Còn sản xuất thật trong làng: Hiệp hội làng nghề có 17 hộ hội viên, trong đó 5 cơ sở quy mô lớn tại Phố Bần và Cộng Hòa. Khách có thể vào sân xem chum tương, hỏi quy trình và mua trực tiếp. Khác các điểm làng nghề chỉ trình diễn cho khách — tương Bần là sản phẩm bán quanh năm cho người tiêu dùng thật.

Cách Hà Nội 25 km — đi 1 buổi dễ: - Theo QL5 hoặc cao tốc Hà Nội – Hải Phòng. - ~30–45 phút đi xe. - Hợp khách cuối tuần hoặc chiều thứ 7.

Quy mô khám phá nhỏ: - 1–2 tiếng đủ xem quy trình và mua tương. - Có thể ghép thêm Làng Nôm (~20 km) hoặc Phố Hiến (~30 km) trong cùng ngày.

Lịch sử & Bản sắc

Nguồn gốc cụ thể của nghề tương ở Bần đến nay vẫn có hai luồng tư liệu. Tư liệu địa phương và truyền khẩu cho rằng nghề ủ tương ở vùng này có thể đã có mặt từ thời Phố Hiến hưng thịnh (thế kỷ XVII–XVIII), khi vùng Bần Yên Nhân nằm trên trục Thăng Long – Phố Hiến – cảng biển, tạo thuận lợi giao thương và trao đổi sản vật. Tư liệu chính thống xác định Tương Bần được biết đến rộng rãi từ thế kỷ XIX, là sản vật được dùng để tiến vua triều Nguyễn cùng với nhãn lồng — hai đặc sản đại diện cho Hưng Yên trong mâm cống. Tương Bần đã đi vào ca dao Bắc Bộ: "Dưa La, húng Láng, nem Báng, tương Bần / Nước mắm Vạn Vân, cá rô Đầm Sét" — câu liệt kê các sản vật đặc trưng từng vùng đất quanh Thăng Long. Thế kỷ XX, làng tiếp tục giữ nghề qua thời bao cấp; từ Đổi mới (1986) các hộ gia đình mở rộng quy mô và thương hiệu hóa sản phẩm. Từ những năm 2010, một số cơ sở bắt đầu xuất khẩu nhỏ sang các nước có cộng đồng người Việt (Anh, Pháp, Nga, Hàn Quốc). Năm 2011, Tương Bần được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Nhãn hiệu tập thể cho Hiệp hội làng nghề. Năm 2025, sau sắp xếp đơn vị hành chính theo Nghị quyết 1666/NQ-UBTVQH15 (16/6/2025), thị trấn Bần Yên Nhân sáp nhập với các phường Nhân Hòa, Phan Đình Phùng và xã Cẩm Xá thành phường Mỹ Hào; tỉnh Hưng Yên mới (sau khi hợp nhất với Thái Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15) có 104 đơn vị cấp xã.

Quy trình làm tương Bần truyền thống sử dụng nguyên liệu chính: đậu nành, gạo nếp cái hoa vàng, muối, nước giếng làng. Các bước sản xuất gồm: rang đỗ rồi ngâm nước qua đêm, hấp chín đậu nành rồi để nguội; hấp gạo nếp đồ chín rồi để lên mốc 6–7 ngày trong sàng tre (mốc trắng vàng phủ đều); pha nước muối với đỗ và nếp mốc rồi đổ vào chum; ủ trong chum sành 3–6 tháng dưới nắng (một mẻ ngon thường mất trên 6 tháng từ tháng 3 đến tháng 8), đậy bằng nắp tre và vải, đảo đều theo lịch; cuối cùng lọc và đóng chai khi tương ngả màu nâu đậm với vị ngọt mặn cân bằng. Một số nhà có bí quyết riêng như phủ lá nhãn lên mặt chum hoặc giữ giống mốc cũ. Mùa làm tương chính là tháng 3–8 khi nắng nhiều giúp tương lên màu đẹp; tránh nồm tháng 2–3 vì ẩm dễ hỏng mốc.

Tương Bần có màu nâu đậm hoặc đen do tổ hợp mốc, nắng và thời gian ủ, vị mặn vừa, ngọt thanh, thơm mùi đậu lên men quyện với nếp, độ đặc vừa. Bảo quản không cần tủ lạnh, mở nắp dùng dần 6–12 tháng. Dùng để chấm rau muống luộc và thịt luộc (phổ biến nhất), kho cá hoặc kho thịt thay nước mắm, trộn bún rau, hoặc pha với chanh và ớt làm nước chấm.

Cộng đồng làng nghề tương Bần hiện do Hiệp hội làng nghề điều phối, với 17 hộ hội viên, trong đó 5 cơ sở quy mô lớn đảm nhận phần lớn sản lượng (đóng chai, dán nhãn, vận chuyển đi xa). Một số thương hiệu quen thuộc trong làng gồm Minh Quất, Triệu Sơn, Dân Sinh, Hường Đạt, Đoàn Thoa — đều là cơ sở gia đình nhiều đời làm tương. Tổng sản lượng cả phường khoảng trên 2 triệu lít/năm. Lao động chủ yếu là người trong làng, kế thừa nghề từ đời ông cha. Làng tương Bần không có lễ hội riêng; sinh hoạt cộng đồng theo lịch nông nghiệp và Tết Nguyên đán.

Cảnh quan & Thiên nhiên

Khu vực hạt nhân của làng nghề tương Bần gồm Phố Bần và Cộng Hòa (phường Mỹ Hào), trải dài ~1–2 km dọc QL5 cũ. Cảnh quan là phố thị nhỏ với sân nhà có chum tương và cửa hiệu bán tương, không có đình chùa cổ nổi bật như Làng Nôm.

Mỗi nhà sản xuất có sân riêng đặt 20–500 chum sành tùy quy mô. Chum sành (gốm Bát Tràng hoặc Hương Canh) có đường kính 30–50 cm, cao 50–80 cm, đậy bằng nắp tre đan với vải đỏ vàng buộc dây, phơi dưới nắng từ sáng đến chiều. Mặt đường QL5 cũ có hàng chục cửa hiệu dán biển "Tương Bần" kèm tên gia đình, bán chai 0,5L, 1L, 2L cùng can 5L, 10L và chum lớn 20L; một số có dịch vụ đóng gói gửi xa.

Chum tương cần nắng để lên màu và lên men tốt. Mùa hè (3–9) là giai đoạn tích cực sản xuất, mùa đông (10–2) sản xuất chậm nhưng vẫn có chum đang ủ. Đi qua khu Bần có thể ngửi thấy mùi đậu lên men quyện với mùi nếp mốc đặc trưng, mùi đậm nhất ở các xưởng lớn. Khách quen thường thích mùi này; người mới có thể thấy lạ.

Nên làm gì ở Làng nghề tương Bần

Tham quan + xem quy trình tại 1–2 cơ sở sản xuất

Tuyến chuẩn:

1. 1

   Đến khu Phố Bần (mặt đường QL5).

2. 2

   Chọn 1–2 cơ sở mở cửa cho khách tham quan (nhiều cơ sở thân thiện với khách).

3. 3

   Xem các bước: rang đỗ → đậu hấp → nếp mốc → chum ủ → đóng chai.

4. 4

   Hỏi chủ cơ sở về cách phân biệt tương ngon, cách bảo quản.

5. 5

   Mua tương trực tiếp — giá tốt nhất, đóng gói an toàn.

Tổng ~1–2 tiếng. Phù hợp gia đình hoặc khách quan tâm ẩm thực truyền thống.

Mua tương + đặc sản làm quà

3 sản phẩm tiêu biểu:

• Tương Bần loại đặc (cô đặc, ít nước): 60.000–150.000 đ/kg.
• Tương Bần loại lỏng (chai 1L): 30.000–80.000 đ/chai. Hợp dùng hàng ngày.
• Tương đỗ đen Bần (đặc biệt, ít hơn): 100.000–200.000 đ/kg.

Cách chọn tương ngon: - Màu nâu đậm/đen (không phải nâu nhạt). - Mùi thơm đậu và nếp lên men, không có mùi hắc. - Vị mặn vừa, có hậu ngọt. - Không có cặn lạ.

Mua trực tiếp tại cơ sở giá rẻ hơn 20–40% so với siêu thị.

Nếm thử tương + bữa cơm với tương

Một số cơ sở và nhà dân làm dịch vụ bữa cơm với tương Bần cho khách:

• Bữa cơm rau muống luộc, thịt luộc và tương Bần.
• Cá kho tương.
• Bún chấm tương.

Phí ~100.000–200.000 đ/người. Đặt trước.

Kết hợp Làng Nôm + tương Bần trong 1 ngày

Tuyến gọn: Hà Nội (sáng) → Làng Nôm → trưa ăn → Tương Bần (mua và tham quan ngắn) → quay Hà Nội.

Mua online từ làng Bần

Nhiều cơ sở Bần có website và gian Shopee để bán tương đi xa. Hợp khách không thể đến làng trực tiếp: - Một số thương hiệu lâu đời thường gặp: Minh Quất, Triệu Sơn, Dân Sinh, Hường Đạt, Đoàn Thoa. - Giá online cao hơn tại làng khoảng 10–20% do phí vận chuyển và đóng gói.

Mua chum + dụng cụ làm tương cho người thích DIY

Nếu muốn thử làm tương tại nhà, có thể mua chum sành nhỏ (5–10 L), men giống và nắp tre tại làng. Hỏi các cơ sở lớn để biết hướng dẫn quy trình.

Ăn gì tại Làng nghề tương Bần

Trong làng có 2–3 quán ăn nhỏ và một số nhà dân làm dịch vụ bữa cơm (đặt trước). Các món dưới đây là những cách ăn truyền thống với tương Bần — từ bữa cơm gia đình đến các cách dùng sáng tạo.

Bữa cơm rau muống luộc + thịt luộc + tương Bần

Bữa cơm điển hình nhất với tương Bần trong gia đình Hưng Yên. Rau muống luộc sơ qua nước sôi để giữ màu xanh ăn giòn, thịt heo luộc thái mỏng và bát tương Bần đậm để chấm.

Cách ăn: múc một thìa tương vào đĩa riêng (không chấm trực tiếp vào chum tương để giữ vệ sinh), chấm từng miếng thịt và rau. Tương ngấm vào thịt, vào rau, vị mặn vừa, có hậu ngọt. Ăn cùng cơm trắng và canh rau cải nấu nhẹ. Bữa ăn này đơn giản mà đủ dinh dưỡng, ấm bụng. Tại các nhà dân làm dịch vụ, giá khoảng 80.000–150.000 đ/người, đặt trước.

Cá kho tương Bần

Cá kho tương Bần — thay một phần nước mắm bằng tương Bần, tạo vị đậm và béo hơn. Cá quả (cá lóc, thịt chắc) hoặc cá trắm được làm sạch, cắt khúc.

Nấu trong nồi đất với mỡ heo thái lát, tương Bần, gừng tươi, ớt và hành tím. Nước kho chảy ra từ mỡ và nước cá, khi nấu từ từ trên lửa nhỏ, nước thấm vào cá, mỡ chảy ra, kho lên màu nâu sậm. Vị tương Bần thấm vào từng miếng cá, béo, mặn, hơi ngọt. Hợp bữa cơm gia đình, để vài ngày vẫn ngon. Giá tại quán ăn dịch vụ khoảng 150.000–250.000 đ/nồi (ăn 2–3 người).

Bún chấm tương Bần pha chanh ớt

Bún chấm tương Bần là bữa trưa nhẹ của vùng. Sợi bún tươi Hưng Yên ăn cùng rau sống (cải xanh, rau bắp chuối) và thịt nướng (có thể dùng lạp sườn hoặc gà nướng).

Nước chấm: tương Bần pha với chanh tươi, ớt xay, tỏi giã và sả cắt nhỏ. Vị chua từ chanh, mặn từ tương, cay từ ớt — ba vị cân nhau, không vị nào át. Tương Bần đọng trong nước chấm, ngấm vào bún khi chấm. Cách ăn: cuốn bún cùng rau và thịt bằng tay, chấm từng miếng vào chén nước chấm. Bữa ăn này vừa dễ thực hiện vừa thanh nhạt sau những bữa nhiều mỡ. Giá khoảng 80.000–120.000 đ/bát.

Tương Bần trộn bánh đa nướng giòn

Bánh đa nướng trên lửa cho giòn rồi cắt khúc. Rắc rau sống (hành, rau thơm) và rưới tương Bần trộn nhẹ. Một biến tấu khác là kiểu cơm cháy: bánh đa nướng phủ tương Bần và rau sống. Giá khoảng 40.000–60.000 đ, bán tại chợ hoặc quán vặt.

Ốc luộc chấm nước tương Bần chua ớt

Ốc nhồi (từ các đầm quanh Hưng Yên) luộc với muối, sả cắt khúc và ớt. Nước chấm: tương Bần pha chanh, ớt, sả thái lát và hành. Vị ốc ngọt, nước chấm hội đủ mặn, chua và cay. Hợp bia, hợp bữa tối nhóm bạn. Giá ốc khoảng 100.000–200.000 đ/bát tuỳ kích cỡ.

Đi khi nào đẹp nhất

Tháng 3–9 (mùa làm tương chính) là quãng đẹp nhất để xem quy trình sản xuất. Sân chum xếp đầy, công nhân làm đều tay, mùi đậu lên men nồng hơn hẳn mùa đông.

Tháng 10–4 (mùa khô) dễ đi, mát. Sản xuất chậm hơn nhưng vẫn có chum đang ủ.

Tháng 7–8 là mùa nhãn lồng Hưng Yên — có thể ghép Bần với làng nhãn và Phố Hiến trong 1 ngày.

Tháng 12 – đầu 1 (Tết) đặt mua trước nếu muốn tương Bần làm quà Tết — nhu cầu cao, dễ hết hàng.

Tránh tháng 2–3 (nồm) — ẩm cao, ảnh hưởng đến quá trình lên men. Sản xuất chậm.

Khung giờ trong ngày

• Sáng 8h–10h

  mát, cơ sở mới mở cửa, ít khách. Hợp tham quan và mua.

• Trưa 10h–12h

  đông khách Hà Nội ghé.

• Chiều 14h–17h

  vẫn OK.

• Tối

  đa số cơ sở đóng cửa.

Đi đến Làng nghề tương Bần như thế nào

Từ Hà Nội

Phương án 1 → Tự lái ô tô (phổ biến): Hà Nội → cao tốc Hà Nội – Hải Phòng → exit Mỹ Hào → vào QL5 cũ → khu Bần. ~30 km, ~30–45 phút.

Phương án 2 → QL5 cũ: Hà Nội → QL5 → Như Quỳnh → Bần. ~25 km, ~45 phút – 1 tiếng (tránh giờ tan tầm).

Phương án 3 → Xe khách: Bến Mỹ Đình hoặc Gia Lâm → Hưng Yên/Mỹ Hào (xe đi qua Bần). 50.000–80.000 đ/người. Xuống ở Bần Yên Nhân.

Phương án 4 — Xe máy: Theo QL5 cũ. ~25 km, ~1 tiếng.

Từ Làng Nôm

~20 km, ~30 phút theo QL5 ngược về Hà Nội.

Từ Hưng Yên (cũ)

~30 km, ~45 phút theo QL39.

Trong làng

• Đi bộ giữa các cơ sở dọc QL5 cũ.
• Đi xe giữa các cơ sở xa hơn.
• Không có dịch vụ chuyên dụng — đi lại bằng phương tiện cá nhân.

Lưu ý

• Mùa làm tương cao điểm (3–9) sân chum đông và nhộn nhịp.
• Mùa nồm tháng 2–3 sản xuất chậm.
• Hỏi trước khi vào sân nhà tham quan — hầu hết cơ sở thân thiện.
• Đóng gói cẩn thận nếu mua tương để mang về (chai thủy tinh dễ vỡ).
• Sóng và 4G phủ tốt.
• ATM tại Mỹ Hào.

Lịch trình gợi ý

1 buổi sáng (chỉ Bần)

Sáng: Hà Nội → Bần (45 phút) → tham quan 1–2 cơ sở (1 tiếng) → mua tương → ăn nhẹ → quay Hà Nội. Tổng ~3–4 tiếng.

1 ngày (Bần + Làng Nôm)

Sáng (8h–10h): Hà Nội → Tương Bần — tham quan + mua. Trưa (10h30–12h): Đi tiếp Làng Nôm (20 km) — ăn trưa. Chiều (12h30–15h): Đi vòng Làng Nôm. Chiều (15h–17h): Quay Hà Nội.

1 ngày (Bần + Phố Hiến)

Sáng (8h–10h): Hà Nội → Tương Bần. Trưa (10h–12h): Đi tiếp Phố Hiến (Hưng Yên, 30 km) — ăn trưa. Chiều (13h–17h): Tham quan Phố Hiến + Văn Miếu Xích Đằng + làng nhãn. Tối: Quay Hà Nội.

2 ngày 1 đêm (cụm Hưng Yên đặc sản)

Ngày 1: Hà Nội → Tương Bần (sáng) → Làng Nôm + chùa Thái Lạc (trưa-chiều) → ngủ Hưng Yên. Ngày 2: Hưng Yên → Phố Hiến → Đền Chử Đồng Tử → Làng nhãn → quay Hà Nội.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Vào tham quan có mất phí không?

Đáp: Không. Các cơ sở sản xuất mở cửa miễn phí. Mua tương trả tiền theo giá niêm yết.

Hỏi: Tương Bần có thể bảo quản bao lâu?

Đáp: 6–12 tháng sau khi mở chai/can. Không cần tủ lạnh. Đặt nơi khô, thoáng, tránh ánh nắng trực tiếp.

Hỏi: Có thể đi 1 buổi từ Hà Nội được không?

Đáp: Rất dễ. ~30–45 phút đi xe. Đi sáng 8h, về trưa 12h là đủ.

Hỏi: Tương Bần khác tương Cự Đà thế nào?

Đáp: Tương Bần (Hưng Yên) còn nhìn rõ hạt đỗ và hạt nếp trong chai, vị mặn cân bằng, kiểu mộc mạc đời thường. Tương Cự Đà (Thanh Oai, Hà Nội) được xay mịn như sốt, vị ngọt thơm rõ hơn, thường được xếp vào nhóm tương cao cấp. Cả hai đều là tương đậu nành truyền thống Bắc Bộ, mỗi loại có cách dùng và đối tượng yêu thích riêng.

Hỏi: Có thể đặt mua online không?

Đáp: Có. Nhiều cơ sở Bần có website và gian Shopee. Giá cao hơn tại làng khoảng 10–20% do phí vận chuyển. Lựa chọn tốt nếu không thể đến trực tiếp.

Hỏi: Có thể tự làm tương tại nhà bằng nguyên liệu Bần không?

Đáp: Có thể, nhưng cần kỹ thuật. Mua chum, men giống và xin hướng dẫn từ các cơ sở lớn. Tuy nhiên tương tự làm tại nhà thường không bằng tương làng do điều kiện ủ, chất lượng nước và kinh nghiệm tay nghề.

Hỏi: Mua bao nhiêu là đủ làm quà?

Đáp: 1–2 lít cho 1 gia đình dùng 3–6 tháng. 5L cho gia đình lớn. Đóng gói cẩn thận để vận chuyển.

Hỏi: Cơ sở nào ở Bần đáng mua nhất?

Đáp: Minh Quất, Triệu Sơn, Dân Sinh, Hường Đạt và Đoàn Thoa là những thương hiệu lâu đời thường được nhắc trong làng. Cả nhóm này đều có cơ sở mở cửa cho khách ghé mua tại chỗ và phần lớn cũng bán qua Shopee, có nhãn mác rõ và chứng nhận an toàn thực phẩm.

Địa điểm gần đó

Làng Nôm: — cách Bần ~20 km. Quần thể làng Việt cổ với cầu đá ong 9 nhịp, chùa Nôm có 122 tượng đất, đình và chợ làng. Hợp ghép cùng buổi.

Chùa Thái Lạc: — cách Bần ~25 km, ở Văn Lâm. Chùa cổ thời Trần, có chạm khắc gỗ tiêu biểu.

Phố Hiến: — cách Bần ~30 km, ở Hưng Yên cũ. Khu phố cổ thế kỷ XVI–XVII với Văn Miếu Xích Đằng, chùa Hiến và nhiều nhà cổ.

Đền Chử Đồng Tử: — cách Bần ~35 km, ở Khoái Châu. Đền cổ thờ Chử Đồng Tử và Tiên Dung — chuyện tình trong tứ bất tử Việt Nam.

Làng nhãn Hưng Yên: — cách Bần ~30 km, ở khu vực Tiên Lữ và Khoái Châu. Vùng trồng nhãn lồng tiến vua. Vụ thu hoạch tháng 7–8.

Bát Tràng (Hà Nội): — cách Bần ~20 km, đã thuộc Hà Nội. Làng gốm sứ nổi tiếng. Có thể mua chum sành làm quà.