Cồn Chim – du lịch cộng đồng giữa sông Cổ Chiên

Vì sao nên đến Cồn Chim

Cồn Chim khác biệt với các cù lao du lịch miền Tây phổ biến (Thới Sơn, An Bình) ở chỗ mô hình do cộng đồng nông dân tự quản, không phải doanh nghiệp du lịch vận hành.

Thứ nhất, du khách tham gia trực tiếp vào hoạt động nông nghiệp thật. Không phải xem biểu diễn hay chụp ảnh với đạo cụ, mà thật sự xuống ruộng cấy lúa, kéo lưới tôm trong vuông tôm-lúa, hái rau trong vườn, và bắt cá dưới mương. Nông dân hướng dẫn từng bước, giải thích cách nuôi tôm xen lúa không dùng hóa chất (tôm ăn sâu rầy, phân tôm nuôi lúa). Đây là mô hình nông nghiệp tuần hoàn mà Bộ NN-PTNT Việt Nam khuyến khích nhân rộng.

Thứ hai, bữa cơm nhà trên cồn sử dụng 100% nguyên liệu từ cồn: gạo lúa tôm (lúa trồng xen tôm, hạt thơm đặc trưng), cá lóc bắt từ mương, tôm kéo từ vuông, rau hái từ vườn, trái cây cây nhà lá vườn. Thực đơn thay đổi theo mùa và theo nguyên liệu có sẵn trong ngày, không có menu cố định. Mỗi hộ nấu ăn khác nhau tuỳ tay nghề bà nội trợ, tạo ra sự đa dạng và chân thực.

Thứ ba, Cồn Chim được đánh giá đạt chuẩn du lịch cộng đồng bền vững quốc tế qua nhiều giải thưởng khu vực. Trong 5 năm qua, điểm du lịch thu hút hàng chục nghìn lượt khách mỗi năm (cả nội địa và quốc tế), thu nhập từ du lịch chia đều cho các hộ tham gia. Mô hình chứng minh du lịch cộng đồng có thể tạo thu nhập thật cho nông dân mà không phá vỡ cảnh quan hay lối sống.

Lịch sử & Bản sắc

Cồn Chim là cù lao bồi tụ tự nhiên giữa sông Cổ Chiên (nhánh phía nam sông Tiền, thuộc hệ thống sông Mê Kông). Cồn hình thành từ quá trình phù sa lắng đọng qua hàng trăm năm, diện tích hiện tại khoảng vài trăm hecta, cao độ chỉ 1-2 m so với mực nước biển. Tên "Cồn Chim" theo người dân địa phương bắt nguồn từ việc cồn từng là nơi trú ngụ của nhiều đàn chim hoang dã (cò, vạc, le le) trước khi dân cư đến khai hoang.

Cư dân đầu tiên đến cồn vào khoảng giữa thế kỷ XX, chủ yếu là nông dân Kinh từ đất liền sang khai phá. Họ đào mương, đắp bờ, trồng lúa và nuôi cá theo kiểu truyền thống miền Tây. Đất cồn phù sa màu mỡ, nước ngọt quanh năm (sông Cổ Chiên ở đoạn này chưa nhiễm mặn), phù hợp cho lúa hai vụ và vườn cây ăn trái.

Từ thập niên 1990, tình trạng nhiễm mặn từ biển Đông xâm nhập sâu hơn vào sông Cổ Chiên do biến đổi khí hậu và khai thác nước ngầm. Nước mặn vào ruộng lúa gây thiệt hại mùa màng. Một số hộ chuyển sang nuôi tôm sú (loài chịu mặn) nhưng nuôi tôm công nghiệp tốn chi phí và ô nhiễm môi trường. Khoảng năm 2010, các hộ trên cồn bắt đầu thử nghiệm mô hình "tôm ôm lúa" (luân canh tôm-lúa): mùa nước mặn (tháng 1-5) nuôi tôm trong ruộng, mùa nước ngọt (tháng 6-12) trồng lúa trên cùng diện tích. Tôm ăn sâu rầy trong ruộng, phân tôm bón lúa, không cần thuốc trừ sâu hay phân hóa học. Gạo thu hoạch gọi là "gạo lúa tôm", có giá bán cao hơn gạo thường.

Khoảng năm 2018-2019, một nhóm hộ dân trên cồn (khoảng 20 hộ) bắt đầu đón khách du lịch cộng đồng. Ban đầu chỉ là khách Nhật Bản và Hàn Quốc đến theo tour nhỏ của các tổ chức phi chính phủ quan tâm nông nghiệp bền vững. Mô hình nhanh chóng được Sở Du lịch Trà Vinh (nay thuộc Vĩnh Long) hỗ trợ quy chuẩn: đào tạo nông dân làm hướng dẫn viên, xây nhà vệ sinh đạt chuẩn, thiết kế chương trình tour cố định nhưng linh hoạt theo mùa. Trong quá trình phát triển, Cồn Chim nhận các giải thưởng du lịch cộng đồng khu vực, đưa tên tuổi ra ngoài tỉnh.

Hiện tại, ấp Cồn Chim có khoảng 60 hộ dân, trong đó 20-30 hộ tham gia trực tiếp vào dịch vụ du lịch (nấu ăn, hướng dẫn, chèo xuồng, cho ngủ homestay). Thu nhập từ du lịch bổ sung đáng kể cho thu nhập nông nghiệp, giúp nhiều hộ không phải đi làm công nhân tại khu công nghiệp. Cộng đồng giữ được nếp sống nông thôn: vẫn trồng lúa, nuôi tôm, nuôi gà vịt, và đánh bắt cá hàng ngày. Du khách đến cồn thấy đời sống thật, không phải cảnh dàn dựng.

Cảnh quan & Thiên nhiên

Cồn Chim nằm giữa sông Cổ Chiên, sông rộng 500-800 m tại đoạn này, nước chảy chậm mang phù sa nâu đỏ quanh năm. Cồn có hình dáng dài theo chiều dòng sông, bao quanh bởi bờ đất thoai thoải với hàng dừa nước và bần (cây ngập mặn) mọc ven rìa. Kênh mương nội đồng chia cồn thành các ô ruộng tôm-lúa, mỗi ô vài hecta, nước trong kênh xanh phản chiếu tán dừa.

Hệ sinh thái cồn là đặc trưng vùng nước lợ chuyển tiếp: mùa khô (tháng 1-5) nước mặn xâm nhập, cây bần và dừa nước phát triển mạnh, tôm sú sinh trưởng tốt trong ruộng ngập. Mùa mưa (tháng 6-12) nước ngọt trở lại, lúa mọc xanh, cá đồng (cá lóc, cá rô, cá sặc) theo nước vào kênh mương. Chim ven sông: cò trắng, bìm bịp, chim sẻ, bói cá, và đôi khi le le. Côn trùng: bướm, chuồn chuồn, và đom đóm đêm ven kênh.

Vườn cây trên cồn gồm dừa (nhiều nhất), chuối, xoài, bưởi, mít, ổi, và các loại rau (rau muống, cải, hành, ớt). Hầu hết trồng tự nhiên không phun thuốc, dùng phân chuồng và phân xanh. Không khí trên cồn sạch, không có xe máy (chỉ đi bộ hoặc xe đạp trên đường đất nhỏ), yên tĩnh đặc biệt vào ban đêm.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa ĐBSCL, trung bình 27°C. Gió sông Cổ Chiên thổi mát quanh năm, nhiệt độ trên cồn thường thấp hơn đất liền 1-2°C nhờ mặt nước bao quanh.

Nên làm gì ở Cồn Chim

Tham gia thu hoạch tôm-lúa cùng nông dân

Hoạt động chính và đặc trưng nhất. Du khách được phát ủng cao su, xuống ruộng tôm-lúa cùng nông dân. Mùa tôm (tháng 1-5): kéo lưới tôm sú trong ruộng ngập nước, gỡ tôm khỏi lưới, phân loại tôm lớn nhỏ. Mùa lúa (tháng 6-12): cấy mạ, nhổ cỏ, hoặc gặt lúa bằng liềm. Nông dân giải thích cách vận hành mô hình tôm-lúa tuần hoàn. Thời gian 1-1,5 giờ. Đã tính trong giá tour trọn gói.

Nấu cơm nhà miệt vườn cùng bà nội trợ

Sau khi thu hoạch nguyên liệu từ ruộng và vườn, du khách cùng bà nội trợ trên cồn chuẩn bị bữa trưa. Học cách làm gỏi bông bần (hoa bần non trộn tôm), hấp cá lóc bằng bầu sáo, kho cá dưới bếp củi, và nấu canh chua từ trái bần. Mỗi hộ có công thức riêng. Ăn trưa trên sàn nhà gỗ ven kênh, 6-8 món. Giá bao trong tour hoặc 150.000-250.000 đ/người nếu đặt riêng.

Chèo xuồng ba lá trên kênh nội đồng

Xuồng gỗ nhỏ (1 người chèo, 2 khách ngồi) đi qua các kênh mương nhỏ xen giữa ruộng tôm-lúa và vườn dừa. Kênh hẹp 2-3 m, hai bên là dừa nước, bần, và lục bình. Yên tĩnh, chỉ nghe tiếng mái chèo và chim hót. Tour 30-45 phút, giá 50.000-100.000 đ/người. Nên đi buổi chiều 15h-17h khi nắng nhẹ và ánh sáng vàng.

Đạp xe đạp quanh cồn

Cồn nhỏ, đường đất nội bộ tổng cộng khoảng 5-7 km. Xe đạp mượn miễn phí từ hộ dân. Đạp qua ruộng lúa, vườn cây ăn trái, xóm nhà gỗ mái lá, và ra bờ sông Cổ Chiên. Dừng lại uống nước dừa tươi tại bất kỳ nhà nào (chủ nhà mời, không tính tiền hoặc 10.000-20.000 đ/trái). Thời gian 1-1,5 giờ.

Ngủ homestay trên cồn và ngắm sao

Một số hộ dân có phòng trọ đơn giản (giường gỗ, quạt, màn chống muỗi, nhà vệ sinh riêng) đón khách ngủ lại. Buổi tối: ăn cơm nhà, uống rượu đế với chủ nhà, đi bộ ven kênh ngắm đom đóm, và ngủ trong tiếng ếch kêu và gió sông. Không TV, không wifi mạnh (sóng 4G yếu). Giá 150.000-250.000 đ/đêm/người bao ăn tối và ăn sáng. Nên đặt trước 2-3 ngày.

Ăn gì ở Cồn Chim

Gỏi bông bần tôm sông

Đặc sản chỉ có vùng nước lợ ven sông. Bông bần (hoa non cây bần, vị chua chát) xé nhỏ trộn với tôm luộc bóc vỏ, hành tím, rau thơm, đậu phộng rang, và nước mắm pha. Vị chua của bông bần kết hợp tôm ngọt, lạ miệng và khác hoàn toàn với các loại gỏi thông thường. Một đĩa cho 3-4 người 80.000-120.000 đ. Bông bần hái ngay trên cồn, tươi và không phun thuốc.

Cá lóc hấp bầu sáo

Cá lóc bắt từ mương trên cồn (cá tự nhiên, không nuôi công nghiệp). Cá mổ bụng nhồi bầu sáo (bầu non thái sợi), hành, tiêu, và ít nước mắm, hấp cách thuỷ 30-40 phút. Cá chín mềm, thịt trắng ngọt, bầu sáo thấm vị cá. Ăn với cơm gạo lúa tôm nóng. Một con cá 0,5-1 kg cho 3-4 người, giá đã tính trong bữa cơm nhà.

Lẩu trái bần cá đồng

Trái bần chín (vị chua tự nhiên, thay me hoặc cà chua) nấu nước lẩu cùng cá rô, cá sặc, và tôm sông. Nhúng rau: bông súng, rau muống, đọt nhãn lồng, và bắp chuối. Nước lẩu chua thanh từ trái bần, khác vị lẩu me hay lẩu cá linh. Một nồi cho 4 người 120.000-200.000 đ. Trái bần hái từ cây ven bờ cồn, cá bắt từ kênh mương.

Tôm sú hấp nước dừa

Tôm sú nuôi trong ruộng tôm-lúa trên cồn, con vừa (20-30 con/kg). Hấp nguyên con trong nước dừa tươi, thêm sả và gừng. Vỏ tôm đỏ au, thịt chắc ngọt, có mùi dừa thoang thoảng. Một đĩa tôm cho 3-4 người 150.000-250.000 đ. Tôm bắt từ ruộng trước giờ nấu, tươi tuyệt đối.

Bánh lá mơ ép dừa

Bánh làm từ bột gạo trộn lá mơ (lá rau mơ giã nhỏ, tạo màu xanh), ép dẹp trên lá dừa, hấp 15-20 phút. Chấm nước cốt dừa tươi pha đường và ít muối. Vị bánh dẻo mềm, hơi thơm lá mơ, nước cốt dừa béo ngọt. Một phần 5-6 cái bánh giá 20.000-30.000 đ. Bà nội trợ trên cồn làm tại chỗ, du khách có thể học cách ép bánh.

Đi khi nào đẹp nhất

Tháng 10 đến tháng 3 là thời gian tốt nhất. Tháng 10-12 mùa lúa chín vàng trên cồn, cảnh quan đẹp, trời bắt đầu mát. Tháng 1-3 mùa tôm sú (nước mặn vào), du khách được kéo lưới tôm trong ruộng. Tháng 12-1 mát nhất (24-28°C ban đêm), phù hợp ngủ homestay.

Tháng 4-5 nóng (34-37°C), ruộng đang chuyển từ tôm sang lúa, ít hoạt động nổi bật. Tháng 6-9 mùa mưa, mưa chiều, ruộng lúa xanh non nhưng đường đất trên cồn có thể lầy sau mưa. Vẫn tham quan được nhưng ướt hơn.

Cuối tuần khách đông hơn ngày thường (do tour từ TP HCM). Nên đi giữa tuần nếu muốn yên tĩnh và được nông dân dành nhiều thời gian hơn.

Đi đến Cồn Chim bằng cách nào

Từ Trà Vinh: 15 km theo QL53 đến xã Hòa Minh, sau đó đi thuyền máy từ bến Hòa Minh ra cồn (10 phút). Tổng thời gian 30 phút.

Từ Vĩnh Long: 60 km theo QL53, khoảng 1,5 giờ bằng ô tô đến bến thuyền.

Từ Cần Thơ: 80 km, khoảng 2 giờ. Đi QL1A qua Vĩnh Long rồi rẽ QL53 về Trà Vinh.

Từ TP HCM: 160 km, khoảng 3,5 giờ. Đi cao tốc Trung Lương đến Mỹ Thuận, qua cầu Mỹ Thuận sang Vĩnh Long, tiếp QL53 đến Trà Vinh.

Nhiều tour từ TP HCM 2 ngày 1 đêm kết hợp Trà Vinh và Cồn Chim, giá 1.200.000-2.500.000 đ/người bao xe, thuyền, ăn, homestay.

Lưu ý: không thể tự lái xe ra cồn (phải đi thuyền). Để xe tại bến Hòa Minh (miễn phí). Trên cồn di chuyển bằng đi bộ, xe đạp, hoặc xuồng.

Lịch trình gợi ý

Hành trình 1 ngày từ Trà Vinh hoặc Vĩnh Long

Xuất phát 7h30 từ Trà Vinh (hoặc 6h30 từ Vĩnh Long). Đến bến Hòa Minh, lên thuyền ra cồn 8h30. Từ 8h30 đến 10h tham gia thu hoạch tôm hoặc cấy lúa (tuỳ mùa) cùng nông dân. 10h-11h30 nấu cơm nhà cùng bà nội trợ. 11h30-13h ăn trưa cơm nhà 6-8 món trên sàn gỗ. 13h-14h nghỉ trưa trên võng dưới tán dừa. 14h-15h30 chèo xuồng kênh nội đồng hoặc đạp xe quanh cồn. 15h30 lên thuyền về bến. Ghé chùa Khmer trên đường về (nếu từ Trà Vinh).

Hành trình 2 ngày 1 đêm (ngủ homestay)

Ngày 1: TP HCM đi Trà Vinh (3,5 giờ). Ghé Ao Bà Om và chùa Âng buổi trưa. Chiều ra Cồn Chim, nhận phòng homestay. 15h-17h đạp xe quanh cồn, ghé vườn hái trái, uống nước dừa. 17h30 ngắm hoàng hôn trên sông Cổ Chiên. Tối ăn cơm nhà với chủ nhà, uống rượu đế, nghe kể chuyện đời sống trên cồn. Đi bộ ven kênh xem đom đóm. Ngủ homestay.

Ngày 2: Dậy 5h30, đi bộ ra bờ sông ngắm bình minh. 6h30 ăn sáng (cháo cá hoặc bánh lá mơ). 7h30-9h30 xuống ruộng tôm-lúa cùng nông dân. 10h nấu cơm trưa. 11h30 ăn trưa, chia tay chủ nhà. 12h30 lên thuyền về bến. 13h khởi hành về TP HCM (3,5 giờ).

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Cồn Chim có giống cù lao Thới Sơn (Mỹ Tho) không?: Khác biệt lớn. Thới Sơn là điểm du lịch đại trà với hàng nghìn khách/ngày, có xưởng kẹo dừa, đờn ca tài tử phục vụ tour, và thuyền du lịch công suất lớn. Cồn Chim nhận tối đa 30-50 khách/ngày, do nông dân trực tiếp đón, không có cơ sở du lịch công nghiệp. Nếu muốn miền Tây chân thực, chọn Cồn Chim.

Hỏi: Có tiện nghi không khi ngủ homestay?: Phòng đơn giản: giường gỗ có nệm, quạt điện (một số hộ có máy lạnh), nhà vệ sinh riêng. Không có TV, wifi yếu. Nước máy sạch. Sạch sẽ và an toàn. Phù hợp cho người chấp nhận đơn giản để đổi lấy trải nghiệm thật.

Hỏi: Trẻ em có tham gia được không?: Trẻ từ 5 tuổi trở lên tham gia tốt: xuống ruộng (mang ủng), chèo xuồng (ngồi cùng người lớn), hái rau, bắt cá. Hoạt động ngoài trời nên mang mũ, kem chống nắng, và quần áo dự phòng (sẽ ướt và dính bùn).

Hỏi: Mô hình tôm-lúa là gì?: Luân canh tôm và lúa trên cùng diện tích: mùa nước mặn nuôi tôm sú, mùa nước ngọt trồng lúa. Tôm ăn sâu rầy hại lúa, phân tôm bón đất. Không cần thuốc trừ sâu hay phân hóa học. Gạo thu hoạch gọi "gạo lúa tôm", đạt chuẩn hữu cơ, giá bán cao hơn gạo thường 20-30%.

Cụm điểm tham quan gần

• Ao Bà Om cách 15 km tại Trà Vinh, ao nước ngọt cổ bao quanh bởi cây sao hàng trăm tuổi, gắn với truyền thuyết Khmer về cuộc thi đào ao.
• Cụm chùa Khmer Trà Vinh cách 10-20 km quanh Trà Vinh, hơn 140 chùa Khmer Theravada trong tỉnh, nổi bật chùa Âng và chùa Vàm Ray.
• Biển Ba Động cách 50 km phía đông nam (khu vực Duyên Hải), bãi biển hoang sơ với rừng phi lao và cánh đồng điện gió.
• Chợ nổi Trà Ôn cách 30 km phía tây, chợ nổi trên sông Hậu họp theo con nước, buôn bán trái cây sỉ trên ghe.
• Cù lao An Bình cách 60 km phía tây bắc tại Vĩnh Long, cù lao lớn hơn với vườn trái cây, homestay, và kênh rạch chằng chịt.