Trung tâm cứu hộ linh trưởng Đảo Tiên

Vì sao nên đến Đảo Tiên

Đảo Tiên là cơ hội hiếm hoi để nhìn thấy các loài linh trưởng quý hiếm nhất Đông Dương trong môi trường bán hoang dã, với mô hình bảo tồn đạt chuẩn quốc tế.

Thứ nhất, bốn loài linh trưởng tại trung tâm đều thuộc danh sách nguy cấp hoặc cực kỳ nguy cấp của IUCN. Vượn má vàng (Nomascus gabriellae, đặc hữu Việt Nam-Campuchia) có tiếng hót vang xa hàng km vào sáng sớm. Cu li lùn (Nycticebus pygmaeus, linh trưởng nhỏ nhất Việt Nam, mắt tròn lớn, hoạt động ban đêm) là loài bị buôn bán nhiều nhất làm thú cưng. Voọc chân đen (Pygathrix nigripes, đặc hữu Việt Nam-Campuchia) và voọc bạc (Trachypithecus germaini) cũng được chăm sóc tại đây. Nhiều cá thể bị tịch thu từ các đường dây buôn bán động vật hoang dã trái phép.

Thứ hai, mô hình tham quan giới hạn 30 khách/buổi bảo vệ phúc lợi động vật. Khác với sở thú (nhốt chuồng, hàng trăm khách/ngày), Đảo Tiên giới hạn tiếp xúc giữa người và linh trưởng. Gần 30 ha rừng trên đảo được quây thành các khu bán hoang dã (lưới thép cao 5-6 m giữ nguyên cây rừng bên trong) cho linh trưởng tập leo cây, kiếm ăn, và chuẩn bị thả về rừng. Du khách đi bộ trên đường mòn, quan sát từ khoảng cách 10-20 m qua hướng dẫn viên giải thích hành vi và tình trạng bảo tồn từng loài.

Thứ ba, Đảo Tiên nằm trong VQG Cát Tiên (Khu Dự trữ Sinh quyển UNESCO), kết hợp tự nhiên với các hoạt động khác: trekking rừng nguyên sinh, bàu Sấu (đàn cá sấu hoang dã), xe đạp đêm ngắm thú, và quan sát chim. Tour 2-3 ngày Cát Tiên và Đảo Tiên là chương trình sinh thái hoàn chỉnh nhất gần TP HCM.

Lịch sử & Bản sắc

VQG Cát Tiên được thành lập năm 1978, bảo vệ hơn 72.000 ha rừng mưa nhiệt đới liên tục lớn nhất miền Nam. Rừng Cát Tiên từng là nơi sinh sống của tê giác Java (Rhinoceros sondaicus annamiticus), phân loài cuối cùng trên đất liền Đông Nam Á, nhưng con tê giác cuối cùng bị săn trộm năm 2010, tuyên bố tuyệt chủng tại Việt Nam năm 2011. Sự kiện này là cú sốc cho giới bảo tồn và thúc đẩy các nỗ lực bảo vệ động vật hoang dã mạnh hơn tại Cát Tiên.

Năm 2008, VQG Cát Tiên hợp tác với tổ chức Monkey World Ape Rescue (tổ chức cứu hộ linh trưởng, trụ sở Anh Quốc) và Bộ NN-PTNT Việt Nam thành lập Trung tâm cứu hộ linh trưởng Đảo Tiên. Đảo được chọn vì nằm giữa sông Đồng Nai, cách ly tự nhiên với đất liền (linh trưởng không bơi qua sông rộng), có rừng tự nhiên phủ kín 56 ha, và gần trụ sở VQG để quản lý.

Trung tâm tiếp nhận linh trưởng từ hai nguồn: tịch thu từ đường dây buôn bán trái phép (linh trưởng bị bắt từ rừng để bán làm thú cưng, đạo cụ chụp ảnh du lịch, hoặc nấu rượu thuốc) và chuyển giao từ các hộ nuôi nhốt bất hợp pháp. Nhiều cá thể khi đến trung tâm bị suy dinh dưỡng, mất phản xạ hoang dã (không biết leo cây, sợ người), hoặc bị thương. Đội ngũ bác sĩ thú y và chuyên gia hành vi động vật phục hồi sức khỏe và dạy lại kỹ năng sinh tồn (leo cây, kiếm ăn, nhận diện thức ăn rừng) trong các khu bán hoang dã trên đảo.

Đến nay, Đảo Tiên đã cứu hộ và chăm sóc hàng trăm cá thể linh trưởng. Một số đã được thả về rừng Cát Tiên sau quá trình phục hồi kéo dài nhiều tháng đến nhiều năm. Trọng tâm hiện tại là bảo tồn cu li lùn (loài bị buôn bán nhiều nhất do kích thước nhỏ, dễ giấu) và vượn má vàng (loài đặc hữu có quần thể giảm nhanh trong tự nhiên).

Năm 2011, UNESCO công nhận Khu Dự trữ Sinh quyển Đồng Nai (bao gồm VQG Cát Tiên và Khu Bảo tồn Đồng Nai liền kề), nâng tầm giá trị bảo tồn của toàn vùng. Đảo Tiên trở thành một phần quan trọng trong hệ thống bảo tồn đa dạng sinh học của khu dự trữ.

Cộng đồng dân cư quanh VQG Cát Tiên gồm người Kinh, người Mạ, người S'tiêng, và các nhóm di cư từ phía Bắc. Một phần tham gia làm kiểm lâm, hướng dẫn viên du lịch sinh thái, và nhân viên trung tâm cứu hộ. Chương trình giáo dục cộng đồng của Đảo Tiên dạy nông dân vùng đệm về luật bảo vệ động vật hoang dã và tác hại của buôn bán linh trưởng.

Cảnh quan & Thiên nhiên

Đảo Tiên nằm giữa sông Đồng Nai trong lõi VQG Cát Tiên. Sông rộng 80-150 m tại đoạn này, nước trong xanh mùa khô và nâu phù sa mùa mưa. Đảo dài khoảng 1,5 km, rộng 500 m, phủ rừng mưa nhiệt đới thường xanh. Tầng cây cao (gỗ dầu, sao, gõ) đạt 25-35 m, tầng tán phụ 10-15 m, tầng cây bụi, và tầng thảm tươi tạo nhiều tầng cho linh trưởng leo trèo và sinh sống.

Gần 30 ha rừng trên đảo được chia thành các khu cứu hộ bán hoang dã, quây lưới thép cao 5-6 m (ngăn linh trưởng ra ngoài nhưng giữ nguyên cây cối bên trong). Mỗi khu rộng vài hecta, có cây lớn cho linh trưởng leo, thức ăn bổ sung (trái cây) đặt trên giàn cao, và nơi trú mưa. Linh trưởng di chuyển tự do trong khu, không bị nhốt chuồng.

Hệ sinh thái rừng trên đảo phong phú: ngoài linh trưởng được cứu hộ, đảo có sóc (nhiều loài), chim rừng (chim hồng hoàng, chim bắt cò, gõ kiến), bò sát (kỳ đà, rắn), và côn trùng. Dưới sông: cá sông Đồng Nai (cá lăng, cá chẽm, cá lóc) và rùa.

Khí hậu rừng mưa nhiệt đới: nhiệt độ trung bình 26°C, ẩm quanh năm. Mùa mưa tháng 5-11 nóng ẩm (30-35°C), mưa chiều, rừng xanh tốt. Mùa khô tháng 12-4 mát hơn (22-28°C ban đêm), ít mưa, đường rừng khô, dễ trekking. Bên trong tán rừng mát hơn ngoài trời 3-5°C.

Nên làm gì ở Đảo Tiên và VQG Cát Tiên

Tour tham quan Đảo Tiên (2,5 giờ, đặt trước bắt buộc)

Tour xuất phát từ văn phòng du lịch VQG Cát Tiên lúc 8h sáng (buổi sáng) hoặc 13h30 (buổi chiều). Đi thuyền qua sông Đồng Nai (5 phút) lên đảo. Hướng dẫn viên (tiếng Anh hoặc Việt) dẫn đi bộ trên đường mòn xuyên rừng, dừng tại các khu bán hoang dã quan sát: vượn má vàng đu trên cây (sáng sớm có thể nghe tiếng hót), cu li lùn cuộn mình trên cành (ban ngày ngủ, được chiếu đèn đỏ nhẹ để du khách thấy), voọc chân đen di chuyển thành nhóm, và voọc bạc. Hướng dẫn viên giải thích lịch sử cứu hộ từng cá thể, tình trạng loài, và nỗ lực thả về tự nhiên. Giá 300.000 đ/người lớn, 150.000 đ/trẻ em. Giới hạn 30 khách/buổi, đặt trước 1-2 ngày qua văn phòng VQG.

Trekking rừng nguyên sinh VQG Cát Tiên

VQG Cát Tiên có nhiều tuyến trekking dài 3-15 km, đi qua rừng mưa nguyên sinh với cây gỗ lớn (đường kính 1-2 m), suối, và đa dạng sinh học cao. Tuyến phổ biến: tuyến Bàu Sấu (10 km, mất 4-5 giờ, đến bàu nước ngọt lớn nhất vùng, nơi có đàn cá sấu nước ngọt hoang dã). Bắt buộc có kiểm lâm đi cùng. Giá 200.000-400.000 đ/người. Nên đi mùa khô (tháng 12-4).

Xe đạp đêm ngắm thú hoang dã

Hoạt động đặc trưng của Cát Tiên. Buổi tối (19h-21h), du khách đạp xe trên đường rừng với đèn pin gắn trên ghi đông, kiểm lâm đi cùng chiếu đèn tìm thú đêm: cu li lùn (mắt phản sáng đỏ trên cành cây), cầy hương, chồn, cú mèo, và đôi khi nai. Tour 2 giờ, giá 100.000-200.000 đ/người. Xe đạp mượn tại VQG.

Quan sát cá sấu tại Bàu Sấu

Bàu Sấu (Crocodile Lake) là hồ nước ngọt tự nhiên rộng khoảng 130 ha trong lõi rừng Cát Tiên, nơi sinh sống của đàn cá sấu nước ngọt Xiêm (Crocodylus siamensis, cực kỳ nguy cấp). Du khách trekking 5 km từ trạm kiểm lâm đến bàu, quan sát cá sấu từ đài quan sát hoặc từ thuyền nhỏ trên bàu. Cá sấu dài 2-4 m, nổi mũi và mắt trên mặt nước. Tour nửa ngày hoặc qua đêm (ngủ tại nhà sàn ven bàu).

Quan sát chim sáng sớm

Cát Tiên ghi nhận hơn 350 loài chim, là điểm birdwatching hàng đầu miền Nam. Sáng sớm 5h30-7h, đi bộ hoặc đạp xe dọc đường rừng, dùng ống nhòm quan sát: chim hồng hoàng (mỏ lớn, bay chậm), gõ kiến (nhiều loài), chim bắt cò, cu rốc, và nhiều loài chim nhỏ. Hướng dẫn viên birdwatching (đặt trước) giúp nhận diện loài.

Ăn gì ở khu vực VQG Cát Tiên

Cá lăng sông Đồng Nai nướng muối ớt

Cá lăng đánh bắt từ sông Đồng Nai đoạn chảy qua VQG, thịt trắng chắc ít xương. Cắt khúc dày, ướp muối hạt và ớt bột, nướng trên bếp than gỗ rừng. Thịt cá mềm ngọt, lớp ngoài giòn nhẹ từ muối nướng. Chấm mắm nêm tỏi ớt. Một khúc cho 3-4 người 200.000-350.000 đ. Nhà hàng tại khu dịch vụ VQG Cát Tiên phục vụ cá lăng tươi.

Gà nướng lá rừng Cát Tiên

Gà thả vườn nuôi quanh VQG, ướp muối, sả, và lá rừng (lá nhíp, lá lốt), nướng nguyên con trên than gỗ. Thịt chắc dai, thơm lá rừng. Nửa con 150.000-220.000 đ. Quán ăn ven đường vào VQG (xã Tà Lài, Tân Phú) phục vụ.

Lẩu thả cá sông Đồng Nai

Cá sông (cá chẽm, cá lóc, cá rô) cắt miếng mỏng, nhúng lẩu chua (me và cà chua và dứa). Rau nhúng: bắp chuối, đọt nhãn lồng, rau muống rừng, và nấm rơm. Nước lẩu chua thanh, cá ngọt tự nhiên. Một nồi cho 4 người 180.000-300.000 đ. Nhà hàng khu dịch vụ VQG.

Rau rừng xào tỏi

Đọt mây, lá nhíp, rau dớn, và đọt bứa hái từ rừng quanh VQG (kiểm lâm thu hái có kiểm soát). Xào nhanh với tỏi và dầu ăn. Rau rừng có vị đắng nhẹ hoặc chua tự nhiên, giàu chất xơ. Một đĩa 40.000-70.000 đ. Ăn kèm cơm và các món cá, gà.

Cơm lam ống tre

Gạo nếp nhồi ống tre lồ ô tươi, nướng than hoa 40-50 phút. Cơm chín dẻo thơm mùi tre. Ăn kèm muối mè hoặc thịt nướng. Một ống 15.000-25.000 đ. Bán tại quán ăn ven VQG và nhà hàng khu dịch vụ.

Đi khi nào đẹp nhất

Mùa khô tháng 12 đến tháng 4 tốt nhất cho cả Đảo Tiên và VQG Cát Tiên. Đường rừng khô, trekking dễ, ít muỗi, ban đêm mát (20-24°C) phù hợp xe đạp đêm và cắm trại. Tháng 12-1 mát nhất. Tháng 3-4 nóng hơn nhưng vẫn khô.

Mùa mưa tháng 5-11: rừng xanh tốt, suối chảy mạnh, nhưng đường trekking trơn trượt, muỗi nhiều, và một số tuyến (Bàu Sấu) có thể ngập. Đảo Tiên vẫn mở (thuyền qua sông không ảnh hưởng) nhưng đường đi bộ trên đảo ướt.

Tour Đảo Tiên chạy quanh năm, 2 buổi/ngày (8h và 13h30). Đặt trước 1-2 ngày, đặc biệt cuối tuần và lễ (30 chỗ/buổi nhanh hết).

Vượn má vàng hót vang nhất vào sáng sớm 5h-6h30. Nếu ngủ tại VQG, thức dậy sớm đứng ven sông hoặc bìa rừng để nghe tiếng vượn.

Đi đến Đảo Tiên bằng cách nào

Đảo Tiên nằm trong VQG Cát Tiên, du khách đến VQG trước rồi đi thuyền ra đảo.

Từ TP HCM: 150 km theo QL20 (đường đi Đà Lạt) đến Tân Phú (Đồng Nai), rẽ vào đường vào VQG Cát Tiên. Tổng thời gian 3-4 giờ bằng ô tô. Đường nhựa tốt đến cổng VQG, từ cổng đến trụ sở 5 km đường rừng.

Từ Đà Lạt: 150 km theo QL20 ngược lại (xuống núi), khoảng 3 giờ.

Từ Biên Hòa: 120 km, khoảng 2,5 giờ.

Phương tiện công cộng hạn chế. Xe buýt TP HCM-Tân Phú (bến xe miền Đông mới, 80.000-120.000 đ, 3 giờ), từ Tân Phú xe ôm đến VQG (30 km, 100.000-150.000 đ). Tốt nhất đi xe riêng hoặc tour trọn gói.

Tour: nhiều tour sinh thái từ TP HCM 2-3 ngày đến Cát Tiên và Đảo Tiên, giá 2.000.000-4.000.000 đ/người bao xe, lưu trú trong VQG, ăn, và các hoạt động.

Lưu trú tại VQG: nhà nghỉ trong khu dịch vụ VQG (300.000-800.000 đ/đêm), hoặc nhà sàn ven Bàu Sấu (tour qua đêm). Không có khách sạn cao cấp.

Lịch trình gợi ý

Hành trình 2 ngày 1 đêm Cát Tiên và Đảo Tiên

Ngày 1: TP HCM xuất phát 6h, đến VQG Cát Tiên 10h. Nhận phòng nhà nghỉ VQG. 10h30-13h trekking tuyến ngắn 5 km (rừng nguyên sinh, suối). 13h ăn trưa (cá lăng nướng, rau rừng). 14h-16h30 tour Đảo Tiên buổi chiều (đặt trước). 17h nghỉ ngơi. 19h-21h xe đạp đêm ngắm thú hoang dã. Ngủ VQG.

Ngày 2: 5h dậy nghe vượn hót ven sông. 6h ăn sáng. 7h-12h trekking Bàu Sấu (10 km, xem cá sấu hoang dã). 12h ăn trưa. 13h khởi hành về TP HCM, đến khoảng 17h.

Hành trình 3 ngày 2 đêm (chuyên sâu sinh thái)

Ngày 1: TP HCM đến VQG. Chiều tour Đảo Tiên. Tối xe đạp đêm.

Ngày 2: Sáng nghe vượn hót. 7h-15h trekking Bàu Sấu và ngủ nhà sàn ven bàu (xem cá sấu sáng và chiều). Tối quan sát thú đêm quanh bàu.

Ngày 3: Sáng birdwatching sớm (5h30-7h). 8h quay về trụ sở VQG. 9h-11h trekking thêm tuyến ven sông. 12h ăn trưa. 13h khởi hành về.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Đảo Tiên có giống Trung tâm cứu hộ linh trưởng Cúc Phương không?: Tương tự về mục đích (cứu hộ linh trưởng) nhưng khác về loài và vị trí. Cúc Phương (Ninh Bình, miền Bắc) tập trung voọc quần đùi trắng và các loài linh trưởng miền Bắc. Đảo Tiên (Cát Tiên, miền Nam) tập trung vượn má vàng, cu li lùn, voọc chân đen (loài miền Nam). Cả hai đều đáng tham quan, phụ thuộc vào vị trí du khách.

Hỏi: Có thể chạm vào linh trưởng không?: Tuyệt đối không. Đảo Tiên là trung tâm cứu hộ, không phải sở thú. Linh trưởng sống trong khu bán hoang dã, du khách quan sát từ khoảng cách 10-20 m qua hàng rào lưới. Không cho ăn, không chạm, không gây tiếng ồn lớn. Mục tiêu là giảm thiểu tiếp xúc người-linh trưởng để chuẩn bị thả về tự nhiên.

Hỏi: Cần đặt trước bao lâu?: Nên đặt trước 2-3 ngày qua văn phòng du lịch VQG Cát Tiên (điện thoại hoặc email). Cuối tuần và lễ hết chỗ nhanh (chỉ 30 khách/buổi). Giữa tuần dễ hơn.

Hỏi: Trẻ em có tham quan được không?: Trẻ từ 5 tuổi tham quan tốt. Tour đi bộ nhẹ nhàng trên đường mòn phẳng. Hướng dẫn viên giải thích dễ hiểu. Đây là hoạt động giáo dục sinh thái tốt cho trẻ em.

Cụm điểm tham quan gần

• VQG Cát Tiên bao quanh đảo, vườn quốc gia 72.000 ha thuộc Khu Dự trữ Sinh quyển UNESCO, có bàu Sấu, trekking rừng nguyên sinh, và xe đạp đêm.
• KBT Thiên nhiên Đồng Nai tiếp giáp phía nam VQG, rừng mưa nhiệt đới 100.000 ha với di tích Chiến khu D và hồ Trị An.
• Hồ Trị An cách 60 km phía nam, hồ nhân tạo lớn nhất Đông Nam Bộ (323 km²) với camping, SUP, và câu cá.
• Đắk Nông Geopark cách 80 km phía bắc, công viên địa chất toàn cầu UNESCO với hệ thống hang núi lửa và thác nước bazan.
• Đà Lạt cách 150 km phía bắc, thành phố cao nguyên 1.500 m với khí hậu mát quanh năm, hồ Xuân Hương, và vườn hoa.