Đồng quê Giồng Trôm – Ba Tri & sân chim Vàm Hồ

Vì sao nên đến Vàm Hồ

Sân chim Vàm Hồ là một trong số ít điểm quan sát chim dễ tiếp cận ở ĐBSCL, nơi du khách có thể ngắm hàng nghìn con chim nước trong rừng ngập mặn tự nhiên.

Thứ nhất, rừng chà là nguyên sinh 15 ha tại Vàm Hồ là sinh cảnh hiếm gặp ở ĐBSCL. Chà là (Phoenix paludosa) là loài cọ ngập mặn, thân gai, tán quạt, mọc dày đặc ven sông Ba Lai. Đây là rừng chà là tự nhiên lớn nhất còn lại tại Bến Tre, bổ sung thêm 7 ha chà là trồng mới. Chim chọn rừng chà là làm tổ vì tán dày che chắn, gai trên thân cản thú săn mồi trèo lên, và vị trí ven sông cung cấp thức ăn (cá, tôm, cua) phong phú.

Thứ hai, hơn 120 loài chim ghi nhận tại Vàm Hồ, mật độ cao nhất từ tháng 10 đến tháng 4 (mùa sinh sản). Cò trắng (Ardea alba) và vạc (Nycticorax nycticorax) chiếm đa số, lên đến hàng nghìn con. Ngoài ra có cồng cộc (chim cốc, ngụp nước bắt cá), diệc xám, quắm trắng (giống quắm lớn, sách đỏ), le le (vịt trời nhỏ), và nhiều loài chim di cư. Buổi chiều 16h-17h30, đàn chim bay về tổ tạo cảnh hàng nghìn cánh trắng trên nền trời.

Thứ ba, vùng đồng quê Giồng Trôm-Ba Tri xung quanh sân chim giữ nguyên nếp sống nông thôn miền Tây: ruộng lúa, vườn dừa, kênh rạch, nhà lá, và chợ quê. Khác với các cù lao du lịch (An Bình, Thới Sơn) đã có nhiều dịch vụ, vùng Ba Tri ít du lịch hóa, du khách thấy đời sống nông dân đúng như nó đang diễn ra.

Lịch sử & Bản sắc

Vùng ven sông Ba Lai (nhánh phía bắc của sông Tiền tại Bến Tre) tại Ba Tri từ lâu là đất ngập mặn, mọc chà là và đước tự nhiên. Trước năm 1986, khu vực Vàm Hồ (ngã ba sông Ba Lai với rạch Vàm Hồ) chỉ có rừng chà là hoang và ruộng muối. Tháng 5/1986, đàn chim di cư đầu tiên (chủ yếu cò và vạc) đến rừng chà là ven sông Ba Lai trú ngụ và làm tổ. Không ai biết chính xác tại sao chim chọn nơi này, nhưng có thể vì rừng chà là dày đặc, ít người qua lại, và nguồn thức ăn dồi dào từ sông Ba Lai.

Từ 1986, đàn chim đông dần mỗi năm. Người dân xã Tân Xuân và Mỹ Hòa ban đầu săn bắt chim (lấy trứng, bắt chim non), nhưng chính quyền huyện Ba Tri cũ sớm nhận ra giá trị bảo tồn và cấm săn bắt. Rừng chà là được bảo vệ, trồng bổ sung thêm 7 ha để mở rộng sinh cảnh cho chim. Năm 2002, UBND tỉnh Bến Tre công nhận Vàm Hồ là Khu Bảo tồn loài-sinh cảnh cấp tỉnh.

Huyện Ba Tri là quê hương của nhiều nhân vật lịch sử Bến Tre: Nguyễn Đình Chiểu (nhà thơ mù yêu nước thế kỷ XIX, tác giả Lục Vân Tiên) sống và mất tại Ba Tri, mộ và đền thờ ông nằm tại xã An Đức cách sân chim khoảng 10 km. Trong kháng chiến, Ba Tri là vùng căn cứ cách mạng của tỉnh Bến Tre, gắn với phong trào Đồng Khởi 1960 (khởi nghĩa đồng loạt tại Bến Tre mở đầu cho phong trào giải phóng miền Nam).

Từ thập niên 2010, sân chim Vàm Hồ phát triển du lịch sinh thái: xây đường đi bộ trên cọc trong rừng, đài quan sát chim, bến thuyền, và nhà hàng đồng quê. Năm 2020, mô hình "nông trại du lịch" kết hợp sân chim với trải nghiệm nông nghiệp (trồng lúa, nuôi tôm, hái dừa) được triển khai, thu hút thêm khách gia đình. Hiện tại, Vàm Hồ đón khoảng vài nghìn khách/năm, chủ yếu khách nội địa và nhóm khách quốc tế chuyên quan sát chim.

Cộng đồng dân cư quanh sân chim sống bằng trồng lúa, nuôi tôm quảng canh (vùng nước lợ), làm muối, và trồng dừa. Một phần tham gia dịch vụ du lịch (chèo thuyền, nấu ăn, hướng dẫn). Dừa là cây chủ lực của Bến Tre (tỉnh có diện tích dừa lớn nhất Việt Nam, hơn 70.000 ha), nước dừa và các sản phẩm từ dừa (kẹo dừa, dầu dừa, than gáo dừa) là đặc sản vùng.

Cảnh quan & Thiên nhiên

Sân chim Vàm Hồ nằm trên vùng đất ngập mặn ven sông Ba Lai, cao độ dưới 1 m so với mực nước biển. Rừng chà là nguyên sinh (15 ha) mọc dày đặc ven bờ sông, thân chà là cao 5-8 m, tán quạt xòe rộng 3-4 m, gai dài trên thân. Bên cạnh chà là, rừng còn có dừa nước (Nypa fruticans), bần (Sonneratia), và đước (Rhizophora) mọc xen kẽ. Tổng diện tích rừng ngập mặn hơn 40 ha.

Hệ chim phong phú nhất từ tháng 10 đến tháng 4 (mùa sinh sản): cò trắng lớn (Ardea alba), cò ngàng nhỏ, vạc (Nycticorax nycticorax, bay đi kiếm ăn đêm, về tổ sáng), cồng cộc (Phalacrocorax niger), diệc xám, quắm trắng (Threskiornis melanocephalus, sách đỏ), le le (Dendrocygna javanica), và nhiều loài chim di cư nhỏ. Tổng cộng hơn 120 loài ghi nhận. Vào giờ chiều (16h-17h30), hàng nghìn con cò và vạc bay về tổ, đậu kín tán chà là, tạo cảnh trắng trên nền xanh rừng.

Dưới nước: cá sông Ba Lai (cá lóc, cá rô, cá bống, cá ngát), tôm sú, cua đồng, và nhiều loài nhuyễn thể. Đáy kênh rạch bùn mềm, rễ chà là và dừa nước nhô trên mặt nước. Thú hoang: trăn gấm, rắn nước, kỳ đà vân, sóc, và dơi (ăn trái trong rừng).

Khí hậu nhiệt đới gió mùa ven biển: ẩm hơn và mát hơn vùng sâu trong đất liền nhờ gần biển. Trung bình 27°C. Mùa khô tháng 12-4 nắng, gió biển thổi mát. Mùa mưa tháng 5-11, mưa chiều, nước sông Ba Lai dâng.

Nên làm gì ở Vàm Hồ và đồng quê Ba Tri

Quan sát chim từ đài quan sát trong rừng

Đài quan sát bằng gỗ và thép cao khoảng 10-12 m, đặt ở rìa rừng chà là. Leo cầu thang lên đỉnh, nhìn xuống tán chà là phủ kín chim trắng. Ống nhòm mượn miễn phí hoặc mang theo ống nhòm riêng (khuyến khích 8x42 hoặc 10x42 cho quan sát chim). Thời điểm tốt nhất: chiều 16h-17h30 khi đàn cò về tổ (hàng nghìn con bay trên đầu), hoặc sáng sớm 5h30-6h30 khi vạc về và cò bay đi. Đã tính trong vé vào cổng. Thời gian ngồi quan sát 30-60 phút.

Đi thuyền trên sông Ba Lai và kênh rạch trong rừng

Thuê thuyền máy nhỏ từ bến, đi dọc sông Ba Lai rồi rẽ vào các rạch nhỏ chảy qua rừng chà là. Thuyền len qua tán chà là và dừa nước thấp, chim bay phía trên, cá nhảy dưới nước. Tour 30-45 phút, giá 100.000-200.000 đ/thuyền (3-4 người). Nên đi chiều muộn (15h30-17h) hoặc sáng sớm (5h30-7h) khi chim bay về/đi.

Tham quan nông trại du lịch và trải nghiệm nông nghiệp

Nông trại kết hợp sân chim có chương trình: tham gia cấy lúa (mùa vụ), kéo lưới tôm trong vuông tôm quảng canh, hái dừa (trèo dừa do nông dân, du khách xem và uống nước dừa tươi), và tát mương bắt cá. Mỗi hoạt động 20-30 phút. Phí trọn gói nông trại 100.000-200.000 đ/người (bao gồm ăn trưa đồng quê). Phù hợp cho gia đình có trẻ em.

Đạp xe quanh đồng quê Giồng Trôm-Ba Tri

Từ sân chim, thuê xe đạp (20.000-30.000 đ/buổi) hoặc mượn từ nông trại, đạp dọc đường đê ven sông Ba Lai và các con đường quê xã Tân Xuân, Mỹ Hòa. Quãng 10-15 km qua ruộng lúa, vườn dừa bạt ngàn (Bến Tre có hơn 70.000 ha dừa), cầu khỉ tre, và xóm nhà lá. Dừng ghé quán nước dừa ven đường (5.000-10.000 đ/trái). Nên đi sáng sớm 6h-9h hoặc chiều 15h-17h khi trời mát.

Thăm mộ và đền thờ Nguyễn Đình Chiểu

Cách sân chim khoảng 10 km tại xã An Đức (Ba Tri). Nguyễn Đình Chiểu (1822-1888) là nhà thơ mù yêu nước, tác giả Lục Vân Tiên và Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, sống cuối đời tại Ba Tri. Khu mộ và đền thờ được trùng tu, khuôn viên cây xanh rộng. Miễn phí. Thời gian 30-45 phút. Kết hợp sân chim Vàm Hồ và mộ Nguyễn Đình Chiểu trong cùng ngày.

Ăn gì ở khu vực Vàm Hồ và Ba Tri

Cá kho nồi đất Ba Tri

Cá lóc hoặc cá bống cát bắt từ sông Ba Lai, kho trong nồi đất nung (sản phẩm gốm ĐBSCL) với nước mắm, đường, tiêu, và ớt. Kho trên bếp trấu liu riu nhiều giờ, nước kho sánh đậm, cá ngấm vị mặn ngọt, xương mềm. Ăn kèm cơm trắng nóng và rau luộc. Một nồi kho cho 3-4 người 80.000-130.000 đ. Nhà hàng nông trại du lịch Vàm Hồ phục vụ, cá bắt từ sông trước nhà.

Lẩu trái bần cá đồng

Trái bần chín (vị chua tự nhiên, thay me) nấu nước lẩu cùng cá rô, cá sặc, và tôm sông. Nhúng rau: bông súng, rau muống, đọt nhãn lồng, bắp chuối. Nước lẩu chua thanh từ bần, cá ngọt tự nhiên. Cây bần mọc dọc bờ sông Ba Lai, trái hái tươi. Một nồi cho 3-4 người 100.000-180.000 đ. Có tại nhà hàng nông trại hoặc quán ven sông.

Mắm tép thịt ba chỉ

Tép (tôm nhỏ) đánh bắt từ kênh rạch, ủ muối 3-6 tháng thành mắm tép đỏ hồng, mùi nồng đặc trưng. Xào mắm tép với thịt ba chỉ thái mỏng, thêm sả và ớt. Vị mặn đậm từ mắm, béo từ ba chỉ, cay từ ớt. Ăn kèm cơm trắng, rau sống, và dưa leo. Một đĩa cho 3-4 người 60.000-100.000 đ. Mắm tép Ba Tri là đặc sản Bến Tre, mua mang về 30.000-50.000 đ/hũ.

Bánh dân gian Bến Tre

Nhiều loại bánh truyền thống: bánh tét (gạo nếp gói lá chuối, nhân đậu xanh và thịt heo, luộc 8 giờ), bánh ít (bột gạo nếp nhân dừa hoặc đậu xanh, gói lá chuối hấp), và bánh phồng dừa (bánh nếp trộn nước cốt dừa, phơi khô, nướng phồng). Mỗi loại 5.000-15.000 đ/cái. Có tại nông trại du lịch và chợ Ba Tri. Mua làm quà mang về.

Nước dừa tươi và kẹo dừa Bến Tre

Dừa xiêm xanh (trái nhỏ, nước ngọt thanh) chặt tại vườn, uống tại chỗ 10.000-15.000 đ/trái. Kẹo dừa Bến Tre (nước cốt dừa nấu với đường mạch nha, kéo kẹo, cắt miếng, gói lá dừa) là đặc sản nổi tiếng nhất tỉnh, nhiều vị: sầu riêng, đậu phộng, lá dứa, sô-cô-la. Mua 30.000-60.000 đ/hộp.

Đi khi nào đẹp nhất

Tháng 10 đến tháng 4 là mùa chim đông nhất (mùa sinh sản). Tháng 11-1 chim làm tổ, ấp trứng, chim non nở, mật độ dày nhất trên tán chà là. Tháng 2-4 chim non tập bay, cảnh chim bay lượn quanh rừng sống động.

Tháng 5-9: chim trưởng thành di cư đi nơi khác, sân chim vắng hơn nhưng không hoàn toàn trống (một phần cò và vạc ở lại quanh năm). Du lịch đồng quê vẫn tốt vì lúa xanh, dừa quanh năm.

Thời điểm trong ngày: chiều 16h-17h30 đẹp nhất (đàn chim hàng nghìn con bay về tổ). Sáng sớm 5h30-6h30 cũng tốt (vạc về, cò đi, giao ca). Giữa ngày 10h-15h chim đi kiếm ăn xa, sân chim vắng.

Mùa khô tháng 12-4 nắng, trời trong, dễ quan sát. Mùa mưa tháng 5-11 mưa chiều, cần mang áo mưa, đường đất vào sân chim có thể lầy.

Đi đến Vàm Hồ bằng cách nào

Từ Bến Tre: 35 km theo QL60 đi Ba Tri, rẽ vào xã Tân Xuân theo biển chỉ dẫn. Khoảng 45 phút bằng ô tô. Đường nhựa tốt đến gần sân chim, đoạn cuối 2-3 km đường bê tông nông thôn.

Từ TP HCM: 120 km theo cao tốc Trung Lương đến Mỹ Tho, qua cầu Rạch Miễu sang Bến Tre, rồi QL60 đi Ba Tri. Khoảng 2,5 giờ.

Từ Cần Thơ: 100 km qua Vĩnh Long và Bến Tre, khoảng 2,5 giờ.

Tour: một số tour miền Tây 2 ngày từ TP HCM kết hợp Bến Tre (kênh dừa và sân chim Vàm Hồ), giá 1.500.000-2.500.000 đ/người.

Phương tiện: xe máy tốt nhất (linh hoạt trên đường quê). Ô tô đi được đến gần sân chim. Xe buýt Bến Tre-Ba Tri (20.000-30.000 đ) nhưng từ trung tâm Ba Tri đến sân chim còn 10 km cần xe ôm.

Lịch trình gợi ý

Hành trình 1 ngày từ TP HCM hoặc Bến Tre

Xuất phát 6h từ TP HCM (hoặc 7h30 từ Bến Tre). Đến sân chim Vàm Hồ 8h30. Từ 8h30 đến 10h đi thuyền trên sông Ba Lai và kênh rạch trong rừng, xem chim buổi sáng. 10h-11h30 trải nghiệm nông trại (kéo lưới tôm, hái dừa). 11h30-13h ăn trưa đồng quê tại nông trại (cá kho nồi đất, lẩu bần, mắm tép). 13h-14h đạp xe quanh đồng quê Ba Tri (10 km). 14h-15h mộ Nguyễn Đình Chiểu. 15h30 khởi hành về.

Hành trình 2 ngày 1 đêm kết hợp Bến Tre

Ngày 1: TP HCM đến Bến Tre, tour kênh dừa buổi sáng (chèo xuồng, kẹo dừa, đờn ca tài tử). Chiều đi Ba Tri, nhận phòng homestay nông trại Vàm Hồ. 16h-17h30 ngắm chim về tổ từ đài quan sát. Tối ăn cơm đồng quê, nghe ếch kêu ven sông.

Ngày 2: Dậy 5h15, ra đài quan sát ngắm vạc về và cò đi (5h30-6h30). 7h ăn sáng. 8h-10h đi thuyền kênh rạch và đạp xe đồng quê. 10h30 thăm mộ Nguyễn Đình Chiểu. 12h ăn trưa Ba Tri. 13h khởi hành về.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Vàm Hồ có giống Tràm Chim (Đồng Tháp) không?: Khác biệt. Tràm Chim lớn hơn nhiều (7.300 ha), có sếu đầu đỏ (Vàm Hồ không có sếu), và là khu Ramsar quốc tế. Vàm Hồ nhỏ (40 ha), chuyên về cò và vạc, gần TP HCM hơn (120 km so với 170 km), và kết hợp được với tour Bến Tre (kênh dừa). Nếu muốn quan sát chim quy mô lớn, chọn Tràm Chim. Nếu muốn kết hợp ngắm chim và nông thôn Bến Tre trong ngày, chọn Vàm Hồ.

Hỏi: Mùa nào nhiều chim nhất?: Tháng 10-4 (mùa sinh sản). Tháng 11-1 đông nhất. Tháng 5-9 vắng hơn nhưng vẫn có chim quanh năm.

Hỏi: Có cần ống nhòm không?: Rất nên mang. Đài quan sát cách tán chim 50-100 m, mắt thường thấy được nhưng ống nhòm thấy rõ chi tiết (loài, tổ, chim non). Ống nhòm 8x42 hoặc 10x42 phù hợp. Nông trại có cho mượn ống nhòm cơ bản.

Hỏi: Đường vào Vàm Hồ có khó đi không?: Đường nhựa đến gần sân chim. Đoạn cuối 2-3 km bê tông nông thôn, hẹp nhưng ô tô nhỏ đi được. Xe máy thoải mái. Mùa mưa đoạn đường đất quanh nông trại có thể bùn.

Cụm điểm tham quan gần

• Mộ và đền thờ Nguyễn Đình Chiểu cách 10 km tại xã An Đức (Ba Tri), khu tưởng niệm nhà thơ mù yêu nước, tác giả Lục Vân Tiên.
• Kênh dừa Bến Tre cách 35 km tại khu vực Châu Thành, chèo xuồng ba lá qua kênh dừa nước, lò kẹo dừa, và đờn ca tài tử.
• TP Bến Tre cách 35 km, thành phố trung tâm xứ dừa với chợ Bến Tre, vườn dừa, và bảo tàng Bến Tre.
• Cù lao An Bình cách 60 km tại Vĩnh Long, cù lao homestay miệt vườn với nhà cổ, kênh rạch, và đờn ca tài tử.
• Biển Ba Động cách 70 km phía đông nam (khu vực Trà Vinh, nay cùng tỉnh Vĩnh Long), bãi biển hoang sơ với rừng phi lao và cánh đồng điện gió.