Động Hua Mạ

Lý do nên ghé Động Hua Mạ

Động Hua Mạ là một trong các điểm tham quan đáng giá nhất trong Vườn quốc gia Ba Bể, bên cạnh chính Hồ Ba Bể, thác Đầu Đẳng và hang Puông. Có vài lý do cụ thể.

Hang karst dài 700 mét, lòng rộng 1 ha — quy mô đứng đầu vùng Bắc Kạn cũ: Khác các hang nhỏ ven Hồ Ba Bể (hang Puông dài 300 m, hang Bó Lù ngắn hơn), Hua Mạ có lòng hang rộng đến 1 hecta — đứng được hàng trăm người cùng lúc. Trần hang ở các đoạn cao nhất 40 — 50 mét, tạo cảm giác như một vòm nhà thờ tự nhiên. Nhiều tài liệu du lịch trong nước gọi Hua Mạ là "đệ nhất kỳ quan động" của Bắc Kạn cũ.

Hệ thống thạch nhũ đa dạng hình thái: Trong hang có nhiều khối thạch nhũ được người dân và hướng dẫn viên đặt tên theo hình dáng: "Mâm Xôi", "Cây Đàn", "Cây Nấm", " Thác Bạc ", "Vọng Phu", "Phật Bà". Một số rèm nhũ dày từ trần buông xuống dài hàng chục mét — kết quả của quá trình kết tủa canxi carbonate qua hàng triệu năm.

Thuộc Vườn quốc gia Ba Bể — Di sản ASEAN và Ramsar: Vườn quốc gia Ba Bể được thành lập ngày 10/11/1992 theo Quyết định 83/TTg, tổng diện tích 10.048 hecta. Khu vực này nhận Vườn Di sản ASEAN 2004, Khu Ramsar thứ 3 của Việt Nam ngày 2/2/2011, và Di tích quốc gia đặc biệt năm 2012. Đến với Hua Mạ là đến với một phần di sản tự nhiên quan trọng của Việt Nam.

Truyền thuyết Đầu Ngựa và lễ tế tướng triều đình: Câu chuyện Rừng Ma — tướng triều đình mổ ngựa tế trời để dẹp tiếng hú lạ — là tích dân gian gắn liền với hang. Đến nay, một số người dân Tày địa phương vẫn dâng hương tại cửa hang vào dịp đầu năm.

Có thể kết hợp với Hồ Ba Bể trong một ngày: Từ bến Pác Ngòi (trung tâm khu du lịch Hồ Ba Bể) đến Hua Mạ chỉ 6 — 10 km, có thể đi xe máy hoặc xe ôm trong 20 — 30 phút. Khách đi tour Hồ Ba Bể 2 ngày 1 đêm hoàn toàn có thể dành nửa ngày ghé Hua Mạ.

Ít khách hơn các hang động du lịch lớn: So với Phong Nha — Kẻ Bàng (Quảng Trị mới) hoặc Tràng An (Ninh Bình), Hua Mạ ít khách hơn nhiều, không có cảm giác chen chúc. Phù hợp khách thích khám phá yên tĩnh, có không gian để chiêm ngưỡng từng khối nhũ.

Vùng văn hóa Tày bản Pắc Ngòi và Bó Lù gần kề: Sau khi thăm hang, có thể xuôi xe về bản Pắc Ngòi (cách Hua Mạ 6 — 10 km) lưu trú homestay, nghe hát Then đàn Tính, ăn cá hồ nướng và lạp sườn Tày.

Lịch sử khám phá và truyền thuyết Đầu Ngựa

Hình thành địa chất: Khu vực núi đá vôi quanh Động Hua Mạ thuộc khối karst Bắc Sơn — Ba Bể, một trong các vùng karst quan trọng của miền Bắc Việt Nam. Đá vôi nơi đây có tuổi địa chất khoảng 300 triệu năm (kỷ Carbon — Permi). Hang Hua Mạ hình thành qua quá trình hoà tan đá vôi của nước có CO2 ngấm theo các khe nứt — kéo dài hàng triệu năm để khoét rỗng vòm hang lớn. Tầng thạch nhũ trong hang là kết quả của hàng nghìn năm sau đó, khi nước có chứa canxi carbonate nhỏ giọt từ trần, tạo các cột nhũ, măng đá và rèm đá.

Tên cũ và tên hiện nay: Người Tày bản địa xưa gọi hang là Lèn Pèn — nghĩa là "Núi Lèn" trong tiếng Tày (Lèn = vách đá đứng, Pèn = bụi cây). Tên Hua Mạ (Đầu Ngựa) ra đời sau, gắn với truyền thuyết dân gian dưới đây.

Truyền thuyết Đầu Ngựa: Theo các bậc cao niên người Tày Pắc Ngòi và Quảng Khê kể lại, vùng núi quanh hang ngày xưa được gọi là Rừng Ma — một khu rừng hoang vu, nhiều cây cổ thụ, ban đêm thường có tiếng hú vang lên không rõ nguồn gốc. Người Tày tin có quỷ ngự trị và không dám lui tới.

Một ngày, một vị tướng triều đình (các phiên bản truyền thuyết không thống nhất triều đại — có người cho là triều Lê, có người cho là thời các vua nhà Nguyễn) đi tuần thú qua vùng Ba Bể. Khi nghe tiếng hú lạ trong rừng, ông cho dừng đoàn, sai mổ một con ngựa chiến để lập đàn tế trời đất. Sau khi lễ tế hoàn tất, tiếng hú biến mất hoàn toàn; rừng trở nên yên tĩnh. Dân vùng quanh đó từ đó đặt tên hang là Hua Mạ (Đầu Ngựa) để ghi nhớ sự việc.

Truyền thuyết là cách dân gian mã hoá lại hiện tượng âm thanh tự nhiên trong hang đá vôi — tiếng gió luồn qua các khe đá, tiếng nước rơi vọng từ thạch nhũ, tiếng dơi vỗ cánh — thành câu chuyện đạo đức về sự dẹp yên tà khí bằng lễ tế.

Khám phá du lịch hiện đại: Trước những năm 2000, Động Hua Mạ vẫn là điểm hoang sơ, chỉ người dân địa phương biết và ít khi vào sâu. Từ khoảng năm 2008 — 2010, khi Vườn quốc gia Ba Bể được Tổ chức ASEAN công nhận Vườn Di sản và sau đó là Khu Ramsar thế giới năm 2011, Ban Quản lý VQG Ba Bể đã đưa Hua Mạ vào danh sách điểm tham quan chính thức. Bậc đá lát từ chân núi lên cửa hang được lắp đặt, hệ thống đèn LED điện chiếu sáng các khối thạch nhũ chính được lắp đặt trong khoảng 2012 — 2015.

Đến nay, mỗi năm hang đón vài chục nghìn lượt khách — chủ yếu là khách đi tour Hồ Ba Bể ghé thăm nửa ngày. Vé tham quan khoảng 25.000 — 30.000 đồng/khách, có hướng dẫn viên là người Tày địa phương dẫn đường và kể truyền thuyết.

Sáp nhập tỉnh 2025: Theo Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15 và đề án sáp nhập tỉnh năm 2025, tỉnh Bắc Kạn được sáp nhập vào tỉnh Thái Nguyên mới, hiệu lực từ ngày 1/7/2025. Huyện Ba Bể giải thể; các xã trong huyện được sắp xếp lại thành hai xã mới là xã Ba Bể (gồm Nam Mẫu, Khang Ninh, Cao Thượng cũ) và xã Đồng Phúc (gồm Quảng Khê cũ và một số xã khác). Động Hua Mạ thuộc xã Quảng Khê cũ — nay thuộc xã Đồng Phúc mới, tỉnh Thái Nguyên. Trên các bản đồ và tài liệu trước 2025, vẫn ghi là xã Quảng Khê, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn.

Vai trò trong VQG Ba Bể: Hua Mạ cùng với hang Puông, Hồ Ba Bể, thác Đầu Đẳng, đảo An Mạ, đảo Bà Goá tạo thành cụm điểm tham quan chính của Vườn quốc gia Ba Bể. Mỗi điểm có đặc trưng riêng — Hồ Ba Bể là mặt nước trên núi, hang Puông là hang nước có sông Năng chảy xuyên, thác Đầu Đẳng là thác ba tầng, còn Hua Mạ là hang khô lớn nhất.

Kiến trúc các khoang trong hang

Cửa hang: Cửa Hua Mạ ở độ cao 350 mét so với mực nước biển, nằm trên sườn núi Cô Đơn. Từ chân núi, có lối bậc đá dài 300 mét lát dẫn lên — leo bộ mất 15 — 20 phút với người có sức khoẻ trung bình. Cửa hang rộng khoảng 3 mét, cao 5 mét, hướng nhìn ra thung lũng sông Lèng và rừng cây của VQG Ba Bể. Ánh sáng tự nhiên lọt vào khoang đầu khoảng 30 — 50 mét.

Khoang đầu (cách cửa 0 — 100 mét): Khoang rộng đầu tiên, trần cao 15 — 20 mét, có nhiều ánh sáng tự nhiên. Tại đây có một bàn thờ nhỏ của người Tày dâng hương cho thần hang và linh hồn vị tướng triều đình. Khoang đầu có một số khối thạch nhũ đầu tiên — "Mâm Xôi" (khối tròn dẹt nằm trên thềm đá), "Cây Đàn" (cột nhũ dài đứng giữa khoang).

Khoang giữa (100 — 400 mét): Khoang lớn nhất, trần cao 40 — 50 mét, rộng nhiều chỗ đến 50 — 60 mét, là phần chính của hang. Có hệ thống đèn LED điện chiếu sáng các cụm nhũ chính. Tại đây có các khối nổi tiếng: - "Thác Bạc": Cụm nhũ trắng chảy từ trần xuống thành tầng tầng lớp lớp, giống thác nước đông cứng. - "Cây Nấm": Khối nhũ phình ở giữa, hẹp hai đầu, hình giống cây nấm khổng lồ. - "Vọng Phu": Khối nhũ đứng có hình dáng giống người phụ nữ đứng trông ra xa. - "Phật Bà": Khối nhũ lớn có hình dáng giống tượng Phật ngồi trên toà sen. - "Voi" và "Sư Tử": Hai khối nhũ ở hai bên đường đi, hình dáng giống đầu voi và sư tử.

Khoang sau (400 — 700 mét): Khoang dài, hẹp hơn, trần thấp dần xuống còn 10 — 15 mét. Có một số mạch nước nhỏ chảy từ vách đá, đọng thành các vũng nước trong dưới chân hang. Khoang này ít đèn hơn — du khách cần đi cẩn thận, có thể mang theo đèn pin riêng. Cuối hang có một khe nhỏ thông tiếp vào vùng đá vôi sâu hơn, chưa được khảo sát hết.

Hệ sinh thái trong hang: Trong các khoang sâu của hang có một số đàn dơi nhỏ treo ngủ trên vòm trần — số lượng vài trăm con. Trên các bề mặt thạch nhũ ẩm có rêu xanh và một số địa y. Nhiệt độ trong hang ổn định 18 — 22°C quanh năm — mát mẻ mùa hè, ấm hơn không khí ngoài vào mùa đông. Độ ẩm trong hang cao 85 — 95% do nước thẩm thấu liên tục.

Khí hậu và mùa thăm: Khu vực Ba Bể thuộc khí hậu ôn đới gió mùa miền núi. Tháng 9 — 11 là mùa thu trong, ít mưa, nhiệt độ 20 — 25°C — thuận lợi cho việc leo bậc lên cửa hang và tham quan trong hang. Tháng 6 — 8 là mùa mưa lớn, đường lên hang có thể trơn — không khuyến khích. Tháng 12 — 2 lạnh khô, không khí trong, hang ấm hơn ngoài — vẫn đi được nhưng cần áo ấm.

Sông Lèng: Dòng sông nhỏ chảy ngay dưới chân núi Cô Đơn, đổ vào hệ thống sông trong khu vực VQG Ba Bể. Sông không lớn nhưng nước trong quanh năm, có một số đoạn có cá nhỏ. Đường lên hang có lúc đi qua một đoạn cầu nhỏ bắc qua sông Lèng.

Hoạt động trải nghiệm tại Động Hua Mạ

Leo bậc đá lên cửa hang

Từ chân núi Cô Đơn lên cửa hang, có lối bậc đá lát dài 300 mét, dốc thoai thoải. Leo bộ mất 15 — 20 phút với người có sức khoẻ trung bình, 25 — 30 phút với người lớn tuổi. Đường có nhiều khúc ngoặt, hai bên là rừng tự nhiên. Có chỗ nghỉ ở khoảng giữa đường lên. Mang theo nước uống, mặc giày bám tốt. Tránh leo vào buổi trưa nắng — nên đi sáng sớm 7 — 9 giờ hoặc chiều muộn 14 — 16 giờ.

Tham quan các khoang và thạch nhũ trong hang

Hành trình trong hang dài khoảng 700 mét, đi vào và quay ra mất 60 — 90 phút. Có hướng dẫn viên người Tày địa phương dẫn đường, kể truyền thuyết Đầu Ngựa và đặt tên các khối thạch nhũ. Hệ thống đèn LED chiếu sáng các cụm chính trong khoang đầu và giữa; khoang sau cần đèn pin riêng. Mặc áo khoác mỏng — trong hang mát 18 — 22°C kể cả mùa hè nóng bên ngoài.

Chụp ảnh hang động

Hua Mạ là điểm chụp ảnh đẹp với hệ thống thạch nhũ và ánh đèn LED vàng. Nên dùng ống kính rộng 16 — 24 mm, ISO 800 — 1600, có thể mang chân máy nhỏ gọn. Tránh dùng đèn flash mạnh — có thể làm phai màu thạch nhũ. Các khối "Thác Bạc", "Phật Bà", "Vọng Phu" là các góc chụp được nhiều người ưa thích.

Thắp hương tại bàn thờ đầu hang

Ngay khoang đầu hang có bàn thờ nhỏ của người Tày — thờ thần hang và linh hồn vị tướng triều đình theo truyền thuyết. Khách có thể dâng hương nếu muốn. Người dẫn đường người Tày sẵn lòng hướng dẫn nghi thức dâng hương đơn giản. Đây là nét văn hoá tâm linh của người Tày vùng Ba Bể, không phải tín ngưỡng tôn giáo lớn.

Kết hợp đi thuyền Hồ Ba Bể nửa ngày còn lại

Sau khi tham quan Hua Mạ (mất 2 — 3 giờ cả leo lên + xuống), có thể quay về bến Pác Ngòi đi thuyền dạo Hồ Ba Bể nửa ngày còn lại — ghé đảo An Mạ, đảo Bà Goá, hang Puông. Toàn bộ hành trình Hua Mạ + Hồ Ba Bể trong một ngày là cách phổ biến nhất.

Quan sát chim và dơi trong hang

Vào hang vào sáng sớm hoặc chiều tối, có thể quan sát đàn dơi treo trên vòm trần khoang sau. Trên đường lên hang, các vạt rừng có nhiều loài chim — chào mào, cu gáy, gõ kiến. Khách yêu thiên nhiên có thể mang ống nhòm nhỏ.

Lưu trú homestay Pác Ngòi sau khi tham quan

Bản Pắc Ngòi cách Hua Mạ 6 — 10 km, có hơn 30 hộ làm homestay nhà sàn người Tày. Sau khi đi Hua Mạ, có thể quay về Pác Ngòi nhận phòng homestay, ăn bữa tối với cá hồ nướng, lạp sườn Tày, xôi đăm đeng ngũ sắc, và nghe hát Then đàn Tính buổi tối. Giá homestay 150.000 — 300.000 đồng/người/đêm bao bữa.

Đi xe đạp hoặc trekking trong khu vực VQG

Từ Hua Mạ có thể tiếp tục đi xe đạp hoặc trekking ngắn trong khu vực VQG Ba Bể — các tuyến mòn ngắn 3 — 6 km dẫn qua rừng đá vôi và một số bản nhỏ. Cần đăng ký với Ban Quản lý VQG Ba Bể và có người dẫn đường địa phương.

Ẩm thực vùng Ba Bể và bản Pắc Ngòi

Cơm lam tre nướng Bắc Kạn cũ

Cơm lam ở Ba Bể nướng trong ống tre nứa non, dùng gạo nếp nương Pắc Ngòi vo sạch trộn với chút muối và dừa nạo, đậy lá chuối rồi nướng trên than củi 30 — 40 phút. Khi bóc ra, gạo dẻo bám lớp lá lụa tre thơm. Cơm lam ăn kèm muối lạc — vừng giã hoặc gà nướng lá mắc mật. Một ống cơm lam giá 30.000 — 50.000 đồng tại các homestay Pắc Ngòi.

Cá hồ Ba Bể nướng kẹp tre

Cá hồ Ba Bể (cá lưỡi liềm, cá rô đồng, cá chép con) đánh bắt buổi sáng, mổ sạch, kẹp tre tươi rồi nướng than củi 15 phút. Ăn cả thịt lẫn xương, không tanh nhờ ướp riềng và mắc khén. Quán Hồng Tâm Homestay và Mơ Việt Homestay tại Pắc Ngòi phục vụ — giá 100.000 — 150.000 đồng/đĩa 8 — 10 con.

Tôm chua Ba Bể

Tôm chua làm từ tôm hồ nhỏ ủ với thính gạo, riềng, ớt, tỏi và muối, ủ kín 7 — 15 ngày. Khi chín, tôm có màu hồng nhạt, vị chua dịu. Ăn kèm thịt ba chỉ luộc, lá sung và khế chua. Mua tại chợ xã Quảng Khê hoặc đặt tại homestay Pắc Ngòi, giá 120.000 — 180.000 đồng/hũ 500 g.

Xôi đăm đeng ngũ sắc

Xôi ngũ sắc đặc trưng của người Tày — gạo nếp nương trộn với lá rừng tạo 5 màu tự nhiên: tím (lá cẩm), đen (lá gừng đen), vàng (nghệ), đỏ (lá nhãn), và trắng. Gói lá chuối, hấp 90 phút. Ăn nguội với muối lạc và thịt heo bản kho. Bữa sáng tại Pắc Ngòi thường có, giá 50.000 — 70.000 đồng/suất.

Lạp sườn hun khói gác bếp

Lạp sườn người Tày làm từ thịt vai heo bản cắt nhỏ, trộn với mật ong rừng, rượu, gừng già, mắc khén, nhồi vào lòng non rồi treo gác bếp hun khói 7 — 10 ngày. Lạp sườn có màu nâu sẫm, khô ráo, ăn được trong 3 — 4 tháng. Rán hoặc nướng cắt mỏng ăn với cơm lam. Mua tại homestay Pắc Ngòi 250.000 — 300.000 đồng/kg.

Khâu nhục — thịt ba chỉ hấp cách thuỷ

Khâu nhục là thịt ba chỉ luộc, chiên vàng, tẩm rượu — mật ong — ngũ vị hương, xếp vào bát sành rồi hấp cách thuỷ 5 — 6 giờ đến mềm rục. Người Tày làm cho dịp lễ và đãi khách. Một suất 4 người tại Pác Ngòi Homestay khoảng 350.000 — 450.000 đồng.

Rượu ngô bản Pắc Ngòi

Rượu ngô do người Tày Pắc Ngòi nấu thủ công từ ngô nương, men lá rừng, ủ trong chum gốm. Vị ngọt nhẹ, mạnh khoảng 35 — 40 độ. Uống cùng cơm tối, là cách kết bữa truyền thống bản Tày. Giá 50.000 — 80.000 đồng/lít tại các hộ trong bản.

Đặc sản đem về

Lạp sườn gác bếp, mật ong rừng Ba Bể, tôm chua, rượu ngô, miến dong Bắc Kạn cũ. Có thể mua tại chợ xã Quảng Khê (họp thứ Tư và Chủ nhật) hoặc tại các homestay Pắc Ngòi.

Thời điểm thích hợp ghé Động Hua Mạ

Tháng 9 — 11 (mùa thu): đẹp nhất: Trời khô, ít mưa, nhiệt độ 20 — 25°C ban ngày — dễ chịu cho việc leo bậc đá lên cửa hang. Mặt hồ Ba Bể trong xanh, có thể ghép tour hang + thuyền hồ trong cùng ngày. Cây rừng trên đường lên hang chuyển vàng nâu nhẹ.

Tháng 2 âm lịch (lễ hội Lồng Tồng Ba Bể): Mùng 10 tháng Giêng âm lịch hàng năm tại Bó Lù (cách Hua Mạ 5 — 7 km) tổ chức lễ hội Lồng Tồng — Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia 2014. Khách đi vào dịp này được tham gia điệu múa bát, ném còn, hát Then. Cần đặt homestay trước 2 — 3 tuần vì đông.

Tháng 12 — 1 (mùa đông): Trời lạnh khô, 8 — 15°C ban ngày. Trong hang ấm hơn ngoài (18 — 22°C) — vẫn vào được. Mặt hồ có sương sớm tạo cảnh đẹp mờ ảo. Khách ít, dịch vụ thoải mái.

Tháng 3 — 5 (mùa xuân, sau Tết): Trời ấm dần, 18 — 25°C. Hoa ban trắng, hoa mận nở dọc đường lên Ba Bể. Khách trung bình.

Tháng 6 — 8 (mùa mưa lớn): hạn chế đi: Lượng mưa 300 — 400 mm/tháng. Đường lên hang trơn trượt, không an toàn. Mưa rào kéo dài có thể làm gián đoạn lịch tham quan. Nếu phải đi mùa này, chọn buổi sáng sớm trước khi có mưa chiều.

Trong ngày: Sáng 8 — 11 giờ là thời điểm tốt nhất leo lên hang — nắng dịu, ánh sáng tự nhiên lọt vào khoang đầu đẹp. Chiều 14 — 16 giờ cũng đi được. Tránh giữa trưa 11 — 14 giờ vì nắng và đường nóng.

Cuối tuần và lễ: Cuối tuần đông khách từ Hà Nội đến Hồ Ba Bể. Hua Mạ thường vẫn vào được nhưng có thể phải xếp hàng ngắn ở cửa hang. Ngày thường ít người, dịch vụ thoải mái.

Cách di chuyển đến Động Hua Mạ

Từ Hà Nội (230 km): Đi cao tốc Hà Nội — Thái Nguyên rồi QL3 lên TP Bắc Kạn cũ (nay là phường thuộc Thái Nguyên), tiếp QL279 đi chợ Rã (sống Phong cũ), rẽ vào ĐT254 đi 17 km đến bến Pác Ngòi. Từ Pác Ngòi đi tiếp xe ô tô hoặc xe máy 6 — 10 km vào chân núi Cô Đơn. Tổng 240 km, mất 5,5 — 6,5 giờ ô tô. Đường tốt, đoạn cuối ĐT254 có khúc cua đèo — không chạy đêm.

Từ TP Bắc Kạn cũ (70 km): Theo QL279 đi chợ Rã 50 km, rẽ ĐT254 thêm 17 km đến Pác Ngòi, đi tiếp 6 — 10 km đến chân núi Cô Đơn. Mất 2 — 2,5 giờ ô tô. Có xe khách tuyến Bắc Kạn — chợ Rã chạy 5 — 17 giờ hàng ngày, giá 60.000 — 80.000 đồng/lượt.

Từ bến Pác Ngòi (6 — 10 km): Đường ĐT254 đi tiếp về phía nam, qua thị trấn nhỏ rồi rẽ vào đường bê tông dẫn đến chân núi Cô Đơn. Thuê xe ôm tại Pác Ngòi 50.000 — 100.000 đồng/lượt, hoặc thuê xe máy 150.000 — 200.000 đồng/ngày. Một số homestay Pác Ngòi có dịch vụ đưa khách đến chân núi miễn phí nếu đặt phòng 2 đêm trở lên.

Tour ghép từ Hà Nội: Tour Hồ Ba Bể 2 — 3 ngày từ Hà Nội thường bao gồm Hua Mạ là một điểm trong lịch. Giá tour 2 ngày 1 đêm khoảng 1,8 — 3 triệu đồng/người (đã bao xe, ăn, ngủ homestay, vé tham quan).

Phương tiện trong khu vực Hua Mạ: Từ chân núi Cô Đơn lên cửa hang chỉ có cách leo bộ — không có phương tiện cơ giới. Đường bậc đá dài 300 mét, mất 15 — 20 phút leo lên. Trong hang đi bộ hoàn toàn, có hướng dẫn viên dẫn đường.

Vé tham quan: 25.000 — 30.000 đồng/khách (cập nhật theo Ban Quản lý VQG Ba Bể). Hướng dẫn viên có thể tip thêm 20.000 — 50.000 đồng/khách hoặc 200.000 — 300.000 đồng/đoàn 10 — 20 khách.

Lưu ý mang theo: Giày bám tốt (đường bậc đá có thể trơn sau mưa), áo khoác mỏng (trong hang mát), đèn pin nhỏ (khoang sau hang thiếu sáng), nước uống và đồ ăn nhẹ (không có quầy bán tại chân núi), bản đồ khu VQG Ba Bể.

Hành trình mẫu

Hành trình nửa ngày — chỉ Hua Mạ: Sáng 7 giờ từ Pác Ngòi đi xe đến chân núi Cô Đơn (30 phút). 8 — 8,30 giờ leo bậc đá lên cửa hang. 8,30 — 10 giờ tham quan các khoang trong hang với hướng dẫn viên. 10 — 10,30 giờ xuống chân núi. 11 giờ về Pác Ngòi ăn trưa.

Hành trình 1 ngày — Hua Mạ + Hồ Ba Bể: Sáng đi Hua Mạ (như trên, mất 4 — 5 giờ cả đi và về). Trưa ăn cơm tại Pác Ngòi (cá hồ nướng, cơm lam). Chiều đi thuyền dạo Hồ Ba Bể nửa ngày — ghé đảo An Mạ, hang Puông. Tối ăn cơm Tày tại homestay Pác Ngòi, nghe hát Then.

Hành trình 2 ngày 1 đêm — Hồ Ba Bể đầy đủ: Ngày 1: Sáng từ Hà Nội đi Pác Ngòi (5 — 6 giờ ô tô). Chiều đi Hua Mạ (4 — 5 giờ). Tối ngủ homestay Pác Ngòi. Ngày 2: Sáng đi thuyền tuyến dài Pác Ngòi — hang Puông — thác Đầu Đẳng (5 giờ). Trưa ăn Pác Ngòi. Chiều ghé chợ Quảng Khê mua đặc sản, sau đó về Hà Nội (5 — 6 giờ).

Hành trình 3 ngày 2 đêm — Hồ Ba Bể chuyên sâu: Ngày 1: Hà Nội — Pác Ngòi, chiều đi Hua Mạ. Ngày 2: Sáng đi xuồng tuyến dài hang Puông — thác Đầu Đẳng — bản Bó Lù. Tối nghe hát Then tại Pác Ngòi. Ngày 3: Sáng đi đảo An Mạ — đảo Bà Goá. Trưa quay Pác Ngòi, chiều khởi hành về Hà Nội qua chợ Rã.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Động Hua Mạ thuộc tỉnh nào sau sáp nhập 2025?: Đáp: Động Hua Mạ thuộc bản Pắc Ngòi, xã Quảng Khê cũ (nay là xã Đồng Phúc mới), huyện Ba Bể cũ, tỉnh Bắc Kạn cũ. Theo Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15 hiệu lực 1/7/2025, tỉnh Bắc Kạn được sáp nhập vào tỉnh Thái Nguyên — Hua Mạ hiện thuộc xã Đồng Phúc, tỉnh Thái Nguyên mới. Trên các bản đồ trước 2025 vẫn ghi là xã Quảng Khê, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn.

Hỏi: Có phải leo lên đường rất dốc không?: Đáp: Bậc đá lát từ chân núi Cô Đơn lên cửa hang dài 300 mét, dốc thoai thoải. Người có sức khoẻ trung bình leo 15 — 20 phút là đến. Người lớn tuổi đi chậm vẫn được, mất 25 — 30 phút, có chỗ nghỉ ở giữa. Trẻ em từ 7 — 8 tuổi đi được. Trẻ nhỏ hơn nên có cha mẹ giúp.

Hỏi: Trong hang có gì đặc biệt so với hang khác?: Đáp: Hua Mạ nổi tiếng vì lòng hang rất rộng — đến 1 hecta, trần cao 40 — 50 mét. Hệ thống thạch nhũ đa dạng với các khối "Thác Bạc", "Phật Bà", "Vọng Phu", "Cây Nấm" rất ấn tượng. Nhiều tài liệu du lịch gọi là "đệ nhất kỳ quan động" của Bắc Kạn cũ. Khác hang Puông (nhỏ hơn, có sông Năng chảy qua) và hang Sơn Đoòng (Quảng Trị mới — lớn hơn nhiều nhưng đi rất khó).

Hỏi: Vé bao nhiêu và có cần hướng dẫn viên không?: Đáp: Vé tham quan 25.000 — 30.000 đồng/khách. Hướng dẫn viên người Tày dẫn đường và kể truyền thuyết — nên đi cùng để hiểu rõ hơn. Có thể tip 200.000 — 300.000 đồng/đoàn 10 — 20 khách. Ngoài giờ chính, hỏi tại Ban Quản lý VQG Ba Bể tại Pác Ngòi để bố trí.

Hỏi: Có thể đi Hua Mạ và Hồ Ba Bể trong cùng ngày không?: Đáp: Hoàn toàn được. Hua Mạ mất 4 — 5 giờ (cả đi xe, leo lên, tham quan, xuống và quay về). Tour thuyền nửa ngày Hồ Ba Bể mất 3 — 4 giờ. Tổng một ngày 8 — 9 giờ là vừa. Tour 2 ngày 1 đêm là phương án thoải mái hơn — Hua Mạ ngày 1, thuyền hồ ngày 2.

Hỏi: Có chỗ ăn uống tại chân núi không?: Đáp: Không có quầy bán đồ ăn tại chân núi. Mang theo nước uống, đồ ăn nhẹ. Sau khi tham quan, quay về bến Pác Ngòi hoặc bản gần đó (cách 6 — 10 km) có nhà hàng và homestay phục vụ bữa Tày.

Có thể ghép tuyến những đâu

Hồ Ba Bể và bến Pác Ngòi (cách 6 — 10 km): Trung tâm khu du lịch Hồ Ba Bể với bến thuyền, các homestay người Tày, bản Pác Ngòi. Là điểm xuất phát chính cho mọi tour trong khu vực VQG Ba Bể. Có thể đi thuyền dạo hồ, chèo kayak, tham quan đảo An Mạ và đảo Bà Goá.

Hang Puông và thác Đầu Đẳng (cách 15 — 20 km): Hang Puông là hang nước có sông Năng chảy xuyên qua dài 300 mét. Thác Đầu Đẳng là thác ba tầng dài hơn 1.000 mét, nằm cuối hành trình xuôi sông Năng. Đi bằng xuồng máy từ Pác Ngòi.

Bản Bó Lù và Cốc Tộc (cách 5 — 10 km): Hai bản Tày khác trong khu VQG Ba Bể, có nghề dệt thổ cẩm và đan tre. Lễ hội Lồng Tồng tổ chức tại Bó Lù mùng 10 tháng Giêng âm lịch.

Chợ phiên Bằng Lũng (huyện Chợ Đồn cũ, 60 km): Chợ phiên người Tày, Dao, H'Mông họp sáng Chủ nhật. Có thể kết hợp ATK Chợ Đồn — nơi Bác Hồ làm việc giai đoạn 1947 — 1948.

ATK Định Hóa (Thái Nguyên, 110 km về phía nam): Khu di tích lịch sử cấp Quốc gia đặc biệt, chiến khu Trung ương kháng chiến chống Pháp 1947 — 1954. Xem bài STT 146.

Khu di tích Pác Bó (Cao Bằng, 180 km về phía bắc): Hang Cốc Bó — nơi Bác Hồ về nước 28/1/1941. Di tích quốc gia đặc biệt. Phù hợp tour 4 — 5 ngày Đông Bắc Việt Bắc.

Thác Bản Giốc (Cao Bằng, 220 km về phía đông bắc): Thác trên biên giới Việt — Trung, cao 30 mét và rộng 300 mét — thác lớn nhất Đông Nam Á về độ rộng. Tour Ba Bể — Bản Giốc — Pác Bó 5 ngày 4 đêm là tuyến phổ biến.

Nguồn tham khảo: Wikipedia tiếng Việt — "Động Hua Mạ"; Cổng thông tin du lịch Việt Nam (dulichvn.org.vn) — "Hua Mạ (Bắc Kạn) - Kỳ quan đệ nhất Động"; Văn hóa & Phát triển — "Hua Ma ở Bắc Kạn – Đệ nhất kỳ quan động"; Tico Travel — "Động Hua Mạ – Thắng Cảnh Độc Đáo Của Vùng Đất Bắc Kạn"; Báo Hải Phòng — "Động Hua Mạ - một kỳ quan huyền bí của tỉnh Bắc Kạn"; UBND huyện Ba Bể cũ và Ban Quản lý Vườn quốc gia Ba Bể. Số liệu cập nhật đến tháng 5-2026.