Làng nghề gạch gốm Mang Thít – “vương quốc lò gạch đỏ”

Vì sao nên đến Mang Thít

Mang Thít có cảnh quan công nghiệp truyền thống mà không nơi nào ở ĐBSCL (hay cả Việt Nam) còn giữ được ở quy mô tương tự.

Thứ nhất, hàng trăm lò gạch tròn hình ống khói (cao 5-8 m, đường kính 3-5 m) bằng gạch đỏ xếp dọc bờ kênh Thầy Cai và sông Cổ Chiên, kéo dài nhiều km. Mỗi lò là một khối trụ tròn xây bằng chính gạch đỏ sản xuất tại chỗ, bề mặt gạch nung nâu đỏ xỉn, nhiều lò mọc rêu xanh hoặc cây dại leo lên. Lò cũ không hoạt động (ống khói im) xen lò còn hoạt động (khói bay), tạo cảnh quan "thành phố lò gạch" giữa đồng lúa và kênh rạch. Nhiếp ảnh gia quốc tế xếp Mang Thít vào danh sách địa điểm chụp ảnh độc nhất Đông Nam Á.

Thứ hai, du khách được tham gia trực tiếp vào quy trình làm gốm thủ công. Nghệ nhân hướng dẫn nhào đất sét (đất sét Vĩnh Long mịn, dẻo, giàu oxit sắt cho màu đỏ đặc trưng), tạo hình trên bàn xoay (nặn bình, chén, chậu), và trang trí bằng dao khắc hoặc vẽ men. Sản phẩm tự làm có thể mang về (sau khi nung cần vài ngày, gửi về sau). Phù hợp cho cả trẻ em và người lớn.

Thứ ba, đất sét Vĩnh Long có thành phần khoáng đặc biệt (giàu oxit sắt tự nhiên) tạo ra sắc đỏ truyền thống không trộn lẫn với gạch gốm nơi khác. Gạch và gốm Mang Thít từng xuất khẩu sang Campuchia, Lào, và các tỉnh miền Nam. Hiểu về nguyên liệu và quy trình nung giúp du khách trân trọng hơn từng viên gạch đỏ đã xây nên nhà cửa miền Tây.

Lịch sử & Bản sắc

Nghề nung gạch và gốm tại Mang Thít hình thành cách đây hơn 100 năm, gắn với sự phát triển xây dựng ở ĐBSCL cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Khi người Pháp mở rộng cơ sở hạ tầng tại Đông Dương (xây đường, cầu, nhà ở kiên cố), nhu cầu gạch nung tăng mạnh. Vùng Mang Thít có lợi thế: đất sét phù sa dọc kênh Thầy Cai dày 2-5 m, mịn và giàu oxit sắt (cho gạch đỏ bền), giao thông thủy thuận lợi (kênh nối sông Cổ Chiên, chở gạch bằng ghe đi khắp miền Tây và lên Sài Gòn), và trấu từ xay lúa có sẵn làm nhiên liệu nung.

Ban đầu, mỗi hộ xây 1-2 lò nhỏ nung gạch thủ công. Đến giữa thế kỷ XX, nhu cầu xây dựng bùng nổ (đô thị hóa Sài Gòn, tái thiết sau chiến tranh), số lò tăng nhanh. Thời hoàng kim (thập niên 1980-2000), Mang Thít có hơn 3.000 lò nung hoạt động, dải lò gạch trải dài 30 km từ Vĩnh Long qua Long Hồ đến Mang Thít. Cả vùng đỏ rực ống khói, khói bốc lên trời suốt ngày đêm, tàu ghe chở gạch xuôi kênh nối tiếp nhau. Mang Thít sản xuất hàng trăm triệu viên gạch mỗi năm, cung cấp cho công trình xây dựng từ ĐBSCL đến TP HCM.

Từ thập niên 2010, ngành sản xuất gạch nung truyền thống suy giảm vì nhiều lý do: gạch không nung (gạch block, gạch bê tông nhẹ) rẻ hơn và được Nhà nước khuyến khích sử dụng để bảo vệ môi trường; giá củi và trấu (nhiên liệu nung) tăng; một mẻ gạch nung truyền thống mất 2-3 tuần từ nhào đất đến ra lò, năng suất thấp; và ô nhiễm khói bụi từ lò nung bị kiểm soát chặt hơn. Hiện tại, chỉ còn khoảng 300 lò (1/10 thời đỉnh) hoạt động cầm chừng, nhiều nghệ nhân chuyển sang nung gốm mỹ nghệ (chậu hoa, bình, tượng) thay vì gạch xây dựng.

Năm 2023-2024, UBND tỉnh Vĩnh Long đề xuất công nhận "Di sản đương đại Mang Thít" (Contemporary Heritage), bảo tồn quần thể lò gạch cũ như cảnh quan di sản công nghiệp và phát triển du lịch. Một số lò cũ được sửa sang thành không gian trưng bày gốm, quán cà phê, và xưởng trải nghiệm làm gốm cho du khách. Dự án hướng tới biến Mang Thít thành điểm du lịch sáng tạo kết hợp di sản công nghiệp, nghệ thuật, và cộng đồng, tương tự mô hình các khu lò gạch cũ ở châu Âu.

Cộng đồng dân cư Mang Thít gồm người Kinh sống bằng nông nghiệp (lúa, cây ăn trái) và nghề gạch gốm. Một phần đáng kể thanh niên đã chuyển sang làm công nhân khu công nghiệp Vĩnh Long và Long An. Nghệ nhân gốm lớn tuổi còn giữ nghề, dạy lại cho con cháu hoặc hướng dẫn du khách. Lễ hội: lễ giỗ tổ nghề gạch (tháng 3 âm lịch) tại đình làng ven kênh Thầy Cai, có cúng tổ nghề và trưng bày sản phẩm gốm.

Cảnh quan & Thiên nhiên

Làng gạch gốm Mang Thít nằm dọc bờ kênh Thầy Cai (kênh nhân tạo nối sông Tiền với sông Cổ Chiên, đào từ thời Nguyễn) và một số kênh rạch nhánh. Kênh rộng 10-20 m, nước phù sa nâu. Hai bên kênh, hàng trăm lò gạch tròn hình trụ (đường kính 3-5 m, cao 5-8 m) xếp liền nhau, kéo dài hàng km. Mỗi lò xây bằng gạch đỏ, bề mặt gạch nung nâu đỏ sẫm theo thời gian, nhiều lò mọc rêu xanh và cây dại (dương xỉ, cỏ) trên đỉnh. Giữa các lò là bãi phơi gạch mộc (gạch chưa nung, xếp hàng ngàn viên trên nền đất đỏ).

Cảnh quan thay đổi giữa lò hoạt động và lò bỏ hoang. Lò hoạt động: ống khói phun khói trắng xám, công nhân đẩy xe gạch, nền đất đỏ ướt. Lò bỏ hoang: ống khói im, gạch vỡ rơi quanh chân lò, cỏ dại mọc lên, cây leo bám thân lò, tạo vẻ hoang phế đặc trưng mà nhiếp ảnh gia tìm kiếm.

Phía sau dải lò gạch là ruộng lúa, vườn dừa, và kênh rạch miền Tây bình thường. Sự tương phản giữa gạch đỏ công nghiệp phía trước và xanh nông nghiệp phía sau tạo nên cảnh quan đặc biệt chỉ có ở Mang Thít.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa ĐBSCL: nóng ẩm quanh năm 27-35°C. Mùa khô tháng 12-4 nắng, gạch đỏ dưới nắng chiều rực lên (thời điểm chụp ảnh đẹp nhất). Mùa mưa tháng 5-11, đường đất quanh lò có thể bùn.

Nên làm gì ở Mang Thít

Đi dọc bờ kênh ngắm quần thể lò gạch

Đường bê tông ven kênh Thầy Cai chạy dọc dải lò gạch, dài 5-10 km. Đi xe máy hoặc xe đạp dọc đường, dừng chụp ảnh tại các cụm lò đẹp nhất. Lò cũ bỏ hoang (rêu phong, cây leo) tạo hình ảnh ấn tượng nhất. Một số lò còn hoạt động, du khách có thể vào xem công nhân xếp gạch vào lò, đốt lửa, và lấy gạch ra (hỏi phép trước). Miễn phí. Thời gian 1-2 giờ. Nên đi chiều 15h-17h30 khi nắng xiên tạo sắc đỏ ấm trên gạch.

Trải nghiệm tự tay làm gốm trên bàn xoay

Một số xưởng gốm mở cửa cho du khách tham gia. Nghệ nhân hướng dẫn: nhào đất sét (đất sét Vĩnh Long mịn, dẻo, màu xám nâu khi ướt, đỏ khi nung), đặt lên bàn xoay, dùng tay tạo hình bình, chén, hoặc chậu cây. Sau đó trang trí bằng dao khắc hoặc vẽ hoa văn. Sản phẩm tự làm cần nung 2-3 ngày, gửi về sau hoặc lấy tại chỗ nếu ở lại lâu. Phí 50.000-100.000 đ/người (bao đất sét và hướng dẫn). Thời gian 45 phút đến 1 giờ. Phù hợp cho trẻ em từ 6 tuổi.

Tham quan xưởng sản xuất gốm mỹ nghệ

Ngoài gạch xây dựng, Mang Thít còn sản xuất gốm mỹ nghệ: chậu hoa, bình trang trí, tượng Phật, đồ gia dụng (nồi đất, chén, bát). Xưởng lớn (như Gốm Đỏ Vĩnh Long) mở cửa cho du khách xem quy trình từ nhào đất, đổ khuôn, tạo hình, đến nung trong lò. Sản phẩm bán tại chỗ giá gốc (rẻ hơn TP HCM 30-50%). Chậu hoa gốm đỏ 50.000-200.000 đ, bình trang trí 100.000-500.000 đ. Thời gian 30-45 phút.

Đi thuyền trên kênh Thầy Cai nhìn lò gạch từ mặt nước

Thuê thuyền máy nhỏ tại bến ven kênh (100.000-200.000 đ/thuyền 3-4 người, 30-45 phút). Đi dọc kênh Thầy Cai, nhìn lên bờ thấy hàng trăm ống khói lò gạch xếp hàng, phản chiếu xuống mặt nước kênh. Góc nhìn từ kênh lên khác hoàn toàn so với đi trên bờ. Buổi chiều 16h-17h30 nắng xiên, gạch đỏ phản chiếu trên kênh, là thời điểm đẹp nhất.

Uống cà phê tại lò gạch cũ cải tạo

Một số lò gạch cũ được cải tạo thành quán cà phê và không gian nghệ thuật. Ngồi bên trong lò gạch tròn (trần vòm gạch đỏ, tường gạch cong), uống cà phê và ngắm kênh rạch qua cửa lò. Cà phê 25.000-50.000 đ/ly. Không gian lạ, phù hợp dừng chụp ảnh và nghỉ chân giữa tuyến tham quan.

Ăn gì ở Mang Thít

Cá lóc nướng trui chấm muối ớt

Cá lóc bắt từ kênh rạch quanh làng gạch, nướng nguyên con trên rơm khô. Vảy cháy đen bong, thịt bên trong trắng ngọt. Gỡ thịt cuốn bánh tráng với rau sống, bún, và chấm nước mắm me. Một con cá 0,5-1 kg giá 80.000-150.000 đ. Quán ven kênh Thầy Cai phục vụ, nướng ngay trước mặt khách trên sân đất đỏ giữa các lò gạch.

Bánh xèo hến sông Cổ Chiên

Bánh xèo miền Tây cỡ lớn, vỏ bột gạo pha nghệ giòn, nhân hến sông Cổ Chiên (thịt nhỏ giòn ngọt), giá, và hành. Hến bắt từ đoạn sông Cổ Chiên chảy qua Mang Thít. Cuốn rau sống, chấm nước mắm chua ngọt. Một cái 30.000-50.000 đ. Quán ven đường Mang Thít.

Canh chua bông điên điển cá rô

Cá rô đồng bắt từ ruộng lúa quanh làng, nấu canh chua với me non và bông điên điển vàng (hoa mọc ven kênh mùa nước, tháng 7-11). Vị chua thanh, cá ngọt, bông điên điển giòn. Một nồi cho 3-4 người 70.000-120.000 đ. Có mùa nước nổi (tháng 8-11).

Rượu nếp Mang Thít

Rượu nấu từ gạo nếp địa phương, ủ trong ché sành (chính sản phẩm gốm Mang Thít). Vị cay nồng, thơm nếp, nồng độ 30-40%. Uống kèm mồi nhậu đồng quê (khô cá, đậu phộng rang). Một chai 0,5 lít 30.000-50.000 đ. Mua tại chợ Mang Thít hoặc quán ven kênh.

Gốm đỏ Mang Thít mua làm quà

Không phải đồ ăn nhưng là sản phẩm đặc trưng. Chậu hoa gốm đỏ (30.000-200.000 đ), nồi đất nấu cơm (50.000-80.000 đ), bình hoa (100.000-300.000 đ), và tượng trang trí. Sắc đỏ đặc trưng đất sét Vĩnh Long. Mua tại xưởng giá gốc.

Đi khi nào đẹp nhất

Quanh năm đều tham quan được vì lò gạch đứng nguyên bất kể mùa. Tuy nhiên, mùa khô tháng 12-4 đường đất quanh lò khô ráo, nắng chiều tạo sắc đỏ ấm trên gạch, chụp ảnh đẹp nhất. Tháng 1-2 mát (24-30°C), phù hợp đi bộ lâu.

Mùa mưa tháng 5-11: đường đất quanh lò có thể bùn sau mưa, nên đi giày kín. Ưu điểm: rêu xanh mọc nhiều trên lò cũ, tạo tương phản xanh-đỏ đẹp cho ảnh. Bông điên điển nở vàng ven kênh tháng 8-11.

Thời điểm trong ngày: chiều 15h-17h30 nắng xiên, gạch đỏ rực nhất, phản chiếu trên kênh. Sáng sớm 6h-8h yên tĩnh, khói lò bay lên nếu lò đang hoạt động.

Đi đến Mang Thít bằng cách nào

Từ Vĩnh Long: 10 km theo ĐT902 hoặc đường ven kênh Thầy Cai, khoảng 20 phút bằng xe máy hoặc ô tô.

Từ TP HCM: 140 km theo cao tốc Trung Lương và QL1A đến Vĩnh Long, rẽ ĐT902 đi Mang Thít. Khoảng 2,5 giờ.

Từ Cần Thơ: 40 km, khoảng 1 giờ.

Từ cù lao An Bình: 5 km, khoảng 10 phút xe máy. Kết hợp homestay An Bình tối và Mang Thít sáng rất phù hợp.

Phương tiện: xe máy tốt nhất (linh hoạt dừng chụp ảnh dọc đường ven kênh). Ô tô đi được nhưng một số đoạn đường ven kênh hẹp. Không có tour bus trực tiếp.

Lịch trình gợi ý

Hành trình nửa ngày kết hợp cù lao An Bình

Sáng: đạp xe hoặc chèo xuồng tại cù lao An Bình (xem bài STT 342). 11h30 ăn trưa nhà vườn trên cù lao. 13h đi xe máy sang Mang Thít (10 phút). 13h30-14h30 xưởng gốm: xem quy trình và tự tay làm gốm. 14h30-16h đi dọc kênh Thầy Cai ngắm lò gạch. 16h-16h30 cà phê tại lò gạch cải tạo. 17h khởi hành về Vĩnh Long hoặc TP HCM.

Hành trình 1 ngày Vĩnh Long toàn diện

7h30 từ Vĩnh Long. 8h-10h cù lao An Bình (đạp xe, xuồng). 10h30-12h Mang Thít (xưởng gốm, lò gạch). 12h ăn trưa cá lóc nướng trui và bánh xèo hến ven kênh. 13h-14h mua gốm mỹ nghệ. 14h đi Sa Đéc (25 km): nhà cổ Huỳnh Thuỷ Lê và ăn hủ tiếu. 16h làng hoa (nếu mùa Tết). 17h30 về.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Lò gạch Mang Thít còn hoạt động không?: Khoảng 300 lò (1/10 thời đỉnh) vẫn hoạt động, chủ yếu nung gốm mỹ nghệ thay vì gạch xây dựng. Phần lớn lò cũ đã ngưng nhưng vẫn đứng nguyên, tạo cảnh quan di sản. Tỉnh đang bảo tồn quần thể lò gạch cũ như "Di sản đương đại".

Hỏi: Có nguy hiểm khi vào gần lò gạch không?: Lò bỏ hoang: an toàn nhưng cẩn thận gạch vỡ rơi và sàn không đều. Lò đang hoạt động: rất nóng (nhiệt độ nung 800-1000°C), giữ khoảng cách, không chui vào lò đang nung. Hỏi chủ lò trước khi vào khu vực sản xuất.

Hỏi: Sản phẩm gốm tự làm có mang về được không?: Sản phẩm tự nặn cần nung 2-3 ngày. Nếu ở lại Vĩnh Long, quay lại lấy. Nếu không, xưởng có thể gửi bưu điện (phí gửi thêm 30.000-50.000 đ nội địa). Hoặc mua sản phẩm có sẵn đã nung xong.

Hỏi: Mang Thít có gần cù lao An Bình không?: Rất gần, chỉ 5 km (10 phút xe máy). Kết hợp hai điểm trong cùng ngày rất thuận tiện: An Bình (homestay, trái cây, xuồng) và Mang Thít (lò gạch, gốm).

Cụm điểm tham quan gần

• Cù lao An Bình cách 5 km, cù lao homestay miệt vườn với nhà cổ, vườn trái cây, kênh rạch, và đờn ca tài tử.
• Vĩnh Long cách 10 km, trung tâm tỉnh với chợ Vĩnh Long, bến phà ra cù lao, và các quán ẩm thực địa phương.
• Nhà cổ Huỳnh Thuỷ Lê cách 25 km tại Sa Đéc, ngôi nhà Hoa kiều 1895 gắn với tiểu thuyết "L'Amant" của Marguerite Duras.
• Làng hoa Sa Đéc cách 27 km, làng trồng hoa lớn nhất ĐBSCL, đẹp nhất mùa Tết.
• Chợ nổi Trà Ôn cách 30 km phía đông nam, chợ nổi trên sông Hậu họp theo con nước.