Đèo Ngang

Vì sao nên đến Đèo Ngang

Đèo không cao, không hiểm trở. Cái đáng giá nằm ở chỗ khác: đây là một trong những ranh giới lâu đời nhất của lịch sử nước Việt. Thế kỷ IV, người Lâm Ấp đắp lũy trên dãy Hoành Sơn để giữ mặt bắc — dấu lũy đá đến nay còn nhận ra được ở vài đoạn ven đèo. Suốt nhiều thế kỷ sau, dãy núi này là mốc phân chia Đại Việt và Chiêm Thành.

Năm 1558, Nguyễn Hoàng xin vào trấn thủ Thuận Hóa sau khi nghe lời Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585): "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân" — một dải Hoành Sơn, dung thân muôn đời. Câu sấm ấy mở đầu chín đời chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Đứng trên đỉnh đèo nhìn dải núi chạy ra tận biển, dễ hiểu vì sao người xưa coi đây là bức tường chia đôi thiên hạ.

Cổng đá 1833 và chuyện chưa xong của nó

Hoành Sơn Quan do vua Minh Mạng cho xây năm 1833 để kiểm soát con đường thiên lý bắc nam. Cổng cao 4 m, hai bên là tường đá kéo dài theo sống núi, phía Hà Tĩnh còn nguyên dãy bậc đá cổ khoảng 1.000 bậc.

Có một chuyện ít người biết: gần 200 năm tuổi nhưng Hoành Sơn Quan chưa được xếp hạng di tích quốc gia. Hà Tĩnh xếp hạng cấp tỉnh năm 2002, Quảng Bình xếp cấp tỉnh năm 2005 — mỗi bên một quyết định riêng, và hồ sơ trình cấp quốc gia treo hơn 20 năm vì cổng nằm đúng ranh giới, chưa ngã ngũ ai đứng tên. Trong lúc chờ, tường cổng bong tróc và bị du khách viết vẽ lên. Đến xem nên giữ nguyên hiện trạng — đừng góp thêm chữ ký nào.

Sườn nam: Hòn La, Vũng Chùa – Đảo Yến

Hết đèo phía nam có đường nhánh ra khu vực Hòn La — vũng biển kín gió được các đảo nhỏ che chắn, nay là cảng biển. Ngoài khơi là Hòn Cỏ và các đảo đá nhỏ, mùa hè nước xanh và lặng.

Cách chân đèo chừng 7 km về phía nam là Vũng Chùa – Đảo Yến, nơi an táng Đại tướng Võ Nguyên Giáp từ năm 2013. Khu mộ mở cửa cho khách viếng, quy định nghiêm về trang phục và giờ giấc — đi buổi sáng là thuận nhất, kết hợp cùng Bãi Đá Nhảy và Vũng Chùa – Đảo Yến trên cùng trục quốc lộ 1.

Nên làm gì ở Đèo Ngang

Chạy xe máy trọn 6 km đèo cũ: Mặt đường còn tốt, xe lớn đã đi hầm hết nên đèo rất vắng. Chạy từ phía nam lên, biển luôn nằm bên tay phải.

Leo lên Hoành Sơn Quan: Từ điểm dừng trên đỉnh đèo đi bộ một đoạn ngắn là tới cổng. Muốn thấy dãy bậc đá cổ thì men xuống phía Hà Tĩnh vài chục bậc rồi quay lên.

Tìm dấu Lũy Lâm Ấp: Vài đoạn tường đá cổ thế kỷ IV còn nhận ra được ven đường đèo — hỏi người bán nước trên đỉnh, họ chỉ cho đúng chỗ.

Đọc lại "Qua Đèo Ngang" tại chỗ: Bài thơ của Bà Huyện Thanh Quan tả đúng cảnh này lúc xế chiều: "cỏ cây chen đá, lá chen hoa". Chiều muộn ánh nghiêng, đèo vắng, câu thơ khớp cảnh đến lạ.

Ăn gì quanh chân đèo

Trên đèo chỉ có vài quán nước. Hàng ăn tập trung ở hai chân đèo và các làng ven quốc lộ.

Bánh xèo Quảng Hòa: Món của vùng Quảng Trạch, khác hẳn bánh xèo miền Nam: bột gạo đỏ xay rồi ủ qua đêm nên bánh màu nâu đỏ, nhân tôm đất và thịt băm, bánh nhỏ và giòn.

Cháo canh: Bữa sáng quen của người Quảng Bình cũ — sợi bột gạo to bản trong nước dùng cá, rắc ruốc, thêm ớt. Quán ở Ba Đồn bán từ sáng sớm.

Đồ biển làng Cảnh Dương: Làng chài dưới chân đèo ướp cá cơm với muối trong chum sành, ủ từ 12 tháng trở lên mới ra nước mắm. Dọc quốc lộ có cá khô, mực khô và khoai deo — khoai lang luộc cắt lát phơi đủ 10–12 nắng, dẻo và ngọt, nhai rất tốn thời gian, hợp mang theo đường dài.

Đi khi nào đẹp nhất

Tháng 3–8 trời khô, tầm nhìn ra biển tốt nhất; tháng 5–7 nắng gắt thì đi sáng sớm hoặc sau 15h30. Tháng 9–11 mưa bão miền Trung, đèo hay mù, đá ướt trơn — nên bỏ qua. Chiều muộn là khung giờ hợp nhất: nắng nghiêng, đèo vắng, và đúng không khí bài thơ "bóng xế tà".

Đường đi

Từ Đồng Hới theo quốc lộ 1 ra bắc khoảng 70 km. Tới gần cửa hầm Đèo Ngang, để ý biển chỉ đường đèo cũ rẽ bên phải — xe máy và xe con đi được, xe khách phải qua hầm. Từ Hà Tĩnh vào thì lối lên đèo nằm sau Kỳ Anh. Đổ xăng trước ở Ba Đồn hoặc Kỳ Anh vì trên đèo và quanh chân đèo không có trạm.

Điểm tham quan gần Đèo Ngang

Phía bắc đỉnh đèo là phần Hà Tĩnh của di tích — xem bài Hoành Sơn Quan & Đèo Ngang để có góc nhìn từ sườn bắc và đường bậc đá cổ. Cùng sườn nam có Bãi Đá Nhảy & Vũng Chùa – Đảo Yến (7 km) và Hòn Cỏ ngoài vũng Hòn La. Chạy tiếp về nam 70 km là cụm Đồng Hới ven biển — biển Nhật Lệ, đồi cát Quang Phú, thành cổ Đồng Hới.