Hồ Thăng Hen

Vì sao nên đến Hồ Thăng Hen

Trong cụm điểm Cao Bằng, Hồ Thăng Hen có 3 đặc điểm khác biệt so với các hồ khác ở miền Bắc.

1. 1

   Hệ 36 hồ liên thông trên đá vôi karst: Đây là một trong số rất ít hệ hồ kiểu này ở Đông Nam Á. Mực nước có thể lên xuống khoảng 10 m giữa mùa mưa và mùa khô, thậm chí dao động trong ngày như thủy triều do dòng chảy ngầm. Cùng một bờ, sáng có thể sát nước, chiều thấy bãi cỏ lộ ra.

2. 2

   Màu nước xanh ngọc đặc trưng: Khoáng chất canxi từ nền đá vôi làm mặt nước có màu xanh ngọc nhạt, sâu hơn thì xanh sẫm. Khác với màu xanh đậm của các hồ thủy điện hay xanh đục của hồ đồng bằng.

3. 3

   Trong UNESCO Global Geopark: Khách đến hồ có thể ghép thêm các điểm di sản khác trong cùng tuyến: Mắt Thần Núi (cách 5 km), Phúc Sen (làng rèn người Nùng An), thung lũng Khuổi Khoán.

Khoảng cách từ Cao Bằng chỉ 45–60 phút lái xe, hợp đi trong ngày. Đường nhựa tốt, qua đèo Mã Phục có cảnh đẹp, không khó đi. Khu vực có bè gỗ chèo, thuyền chèo và SUP cho thuê; có homestay và nhà nghỉ ven hồ; quán ăn phục vụ món bản địa. Khu được khai thác du lịch ổn định nhưng quy mô nhỏ, không đông đúc.

Lịch sử & Bản sắc

Hồ Thăng Hen được xếp hạng danh lam thắng cảnh quốc gia năm 2001. Năm 2018, cùng với toàn bộ vùng Cao Bằng, hồ được đưa vào Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non Nước Cao Bằng. Trước khi có đường ô tô vào, đây là vùng cư trú của người Tày và Nùng với các bản nhỏ men theo chân núi đá vôi.

Tên Thăng Hen trong tiếng Tày nghĩa là "đuôi ong". Truyền thuyết địa phương kể về chàng trai Tày tên Sung thi đỗ trạng nguyên, được vua ban 7 ngày vinh quy về làng. Sau khi gặp lại vợ là nàng Boóc, chàng quên mất hạn về kinh, đến ngày thứ 7 vội chạy trong đêm. Trên đường, chàng chạy được 36 bước thì ngã, đầu đập vào núi rồi mất; 36 bước chân của chàng hóa thành 36 hồ nước, nơi chàng nằm xuống là hồ Thăng Hen — hồ lớn nhất trong cụm. Truyền thuyết này được kể trong các tài liệu du lịch tỉnh Cao Bằng.

Cộng đồng Tày chiếm đa số quanh hồ, có truyền thống nhà sàn gỗ, ruộng bậc thang, dệt vải chàm. Người Nùng ở các bản cao hơn, giữ nghề rèn (Phúc Sen cách hồ ~15 km là làng rèn nổi tiếng). Loại hình âm nhạc bản địa gồm hát Then – đàn tính (di sản văn hóa phi vật thể UNESCO 2019, công nhận chung cho Tày, Nùng, Thái), Sli, Lượn, Hà Lều, Dá Hai. Các homestay quanh hồ có thể tổ chức biểu diễn hát Then nếu khách đặt trước theo nhóm.

Vùng quanh hồ có lễ hội Lồng Tồng (Lễ xuống đồng) đầu xuân âm lịch, tổ chức rải rác ở các bản Tày trong khu vực. Đây là lễ hội nông nghiệp truyền thống cầu mùa thuận lợi, quy mô bản làng chứ chưa phát triển thành sự kiện du lịch lớn — hỏi homestay hoặc Sở Du lịch Cao Bằng để biết lịch năm cụ thể.

Về mặt địa chất, Hồ Thăng Hen là một trong số hiếm hồ nước ngọt trên cao 1.500–1.700 m so với mực nước biển của Việt Nam, được hình thành từ hệ thống hang động karst cổ bị sụp đổ và ngập nước. Hồ kết nối với 36 hồ nhỏ khác trong vùng karst Trùng Khánh – Quảng Hòa qua hệ thống sông ngầm — tạo nên hệ thống hồ liên thông độc đáo của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non Nước Cao Bằng (2018). Du lịch cộng đồng tại Thăng Hen mới phát triển từ khoảng 2018 sau khi Geopark UNESCO được công nhận — vài hộ chuyển một phần nhà thành homestay, mua thêm bè gỗ chèo phục vụ khách. Quy mô còn rất nhỏ, chưa có khu nghỉ resort, giá phòng và giá thuê thuyền vẫn ở mức bản địa.

Cảnh quan & Thiên nhiên

Hồ Thăng Hen nằm trong một thung lũng karst hẹp giữa hai dãy núi đá vôi cao 200–400 m. Mặt hồ chính dài khoảng 1.000 m, rộng 200–300 m, độ sâu trung bình 12 m và sâu nhất khoảng 18 m vào mùa nước. Hai bên hồ là vách đá vôi gần như dựng đứng, dưới chân vách có bãi cỏ và lối mòn ven nước rộng 2–5 m. Một số đoạn cây bụi và thân gỗ sà thấp che mặt nước, tạo các khoảng râm dưới tán.

Phần đặc biệt nhất của Thăng Hen là hệ 36 hồ tự nhiên liên thông trên cùng nền đá vôi. Trong đó có 7 hồ lớn là Thăng Hen, Nặm Chá, Thang Loỏng, Bó Cấp, Nà Tẩu, Thăng Vạt và Thăng Sấp; phần còn lại là các hồ nhỏ hơn rải rác trong cùng thung lũng karst. Toàn bộ hệ liên thông qua dòng chảy ngầm trong đá vôi, nên mực nước thay đổi rõ theo mùa: mùa mưa (tháng 5–9) cả hệ đầy nước, mùa khô (tháng 10–4) nhiều hồ nhỏ rút cạn, chỉ còn hồ chính Thăng Hen và vài hồ lớn giữ mặt nước. Trong một ngày, mực nước có thể dao động 30–50 cm do thông với dòng chảy ngầm — hiện tượng này khá hiếm ở các hồ nước ngọt Việt Nam.

Sinh vật quanh hồ phản ánh đặc trưng vùng núi đá vôi Đông Bắc. Trên núi có rừng cây bản địa gồm nghiến, trai, xoan đào; quanh bờ là cỏ thấp, dương xỉ và cây bụi. Thực vật thủy sinh trong hồ ít vì nước sâu và đáy đá vôi. Trong rừng có chim chích chòe, sáo đá; dưới hồ có cá nước ngọt nhỏ. Khu vực này không có động vật hoang dã lớn vì cộng đồng cư trú đã ở quanh hồ từ lâu.

Thời tiết và ánh sáng trên hồ thay đổi rất rõ theo mùa. Mùa đông (tháng 12–2) sáng sớm thường có sương dày phủ kín mặt hồ, tan dần đến 9–10h trưa. Mùa mưa (tháng 5–9) mây thấp bám vào sườn núi, không khí ẩm, có khi cả ngày không thấy đỉnh núi. Mùa thu (tháng 9–11) trời khô, tầm nhìn xa nhất, mặt hồ phản chiếu rõ vách núi và mây cao.

Nên làm gì ở Hồ Thăng Hen

Chèo bè gỗ, thuyền hoặc SUP trên hồ

Đây là cách dễ nhất để cảm được tỷ lệ thật của hồ. Bè gỗ truyền thống chèo tay (~50.000–100.000 đ/người, 30–45 phút) hoặc thuyền chèo nhóm 4 (~200.000–300.000 đ/lượt). SUP cho thuê tại 1–2 điểm dịch vụ ven hồ với giá ~150.000 đ/giờ. Hợp ngày ít gió, không mưa. Bè gỗ và thuyền OK cho cả người không biết bơi (có áo phao). SUP cần biết bơi cơ bản.

Đi bộ ven hồ

Lối ven hồ chính dài khoảng 1,5 km, đi bộ một vòng mất 30–45 phút. Đường đất, có chỗ nền cỏ, vài đoạn lát đá. Bằng phẳng, hợp gia đình có trẻ nhỏ và người lớn tuổi. Mang giày bám tốt vì mặt đất có thể trơn sau mưa.

Ngủ lại 1 đêm ở homestay ven hồ

Có 4–6 homestay ven hồ, quy mô 5–15 phòng mỗi cơ sở. Lịch hợp lý cho 1 đêm: trưa nhận phòng, chiều xuống hồ chèo bè, tối ăn cơm bản (xôi trám, gà luộc, lạp sườn hun khói), ngủ trong nhà sàn. Sáng hôm sau dậy sớm xem sương trên mặt hồ trước khi đi tiếp Mắt Thần Núi. Đặt trước vào mùa cao điểm (tháng 4–5, 9–10) và cuối tuần.

Ghép cụm 1 ngày: Phúc Sen – Hồ Thăng Hen – Mắt Thần Núi

Tuyến đi 1 ngày từ Cao Bằng:

• Sáng (8h–10h): Cao Bằng → đèo Mã Phục → Phúc Sen (làng rèn Pác Rằng, 30 phút xem nghề rèn người Nùng An).
• Trưa (10h30–13h): Hồ Thăng Hen (chèo bè + ăn trưa cơm bản).
• Chiều (14h–16h): Mắt Thần Núi (Phia Piót, ~15 km từ Thăng Hen).
• Tối: quay về Cao Bằng.

Tổng quãng đường khoảng 80 km cả đi và về. Hợp ô tô riêng, xe máy hoặc thuê xe ghép.

Tham gia canh hát Then – đàn tính (theo nhóm đặt trước)

Một số homestay ven hồ có thể tổ chức canh hát Then – đàn tính vào buổi tối nếu khách đặt trước theo nhóm 6 người trở lên. Chương trình khoảng 60 phút, gồm 4–6 bài Then truyền thống do nghệ nhân Tày địa phương biểu diễn. Phí khoảng 500.000–1.000.000 đ/buổi, chia theo nhóm. Hỏi homestay khi đặt phòng.

Ăn gì ở Hồ Thăng Hen

Quanh hồ có 5–8 quán ăn và homestay phục vụ cơm. Đặc sản chủ yếu là các món Cao Bằng truyền thống của người Tày – Nùng, dùng nguyên liệu địa phương: nếp, lúa, ngô trồng trong các thung lũng, thịt heo gà nuôi tại bản, cá suối, rau rừng và gia vị từ hạt mác mật, hạt dổi, gừng nghệ. Mùa trám đen tháng 7–9 và mùa hạt dẻ Trùng Khánh tháng 9–10 là hai mốc ẩm thực đáng đặt lịch trong năm. Dưới đây là 5 món nên ăn nếu chỉ có 1–2 bữa quanh hồ.

Xôi trám đen Cao Bằng

Xôi trám Cao Bằng là món đặc trưng của vùng núi Đông Bắc, gắn liền với cây trám đen mọc tự nhiên trong rừng. Trám đen vào vụ tháng 7–9 dương lịch; quả tươi được rửa sạch, ngâm nước ấm cho mềm, tách lấy phần cùi đen, sau đó rang sơ với mỡ heo và muối. Nếp cái hoa vàng đồ chín được trộn với phần trám rang khi còn nóng, nếp ngấm dầu và sắc tố trám lên màu tím sẫm đặc trưng, vị bùi và béo.

Xôi trám thường ăn kèm gà luộc xé phay, lạp sườn hun khói thái lát hoặc đơn giản là muối vừng. Bữa hợp nhất là buổi trưa hoặc đầu chiều sau khi đi bộ quanh hồ. Ngoài mùa trám tươi, các homestay dùng trám muối ủ trong vại sành — vị đậm hơn, ít béo hơn nhưng vẫn giữ nét đặc trưng. Một mâm xôi trám gia đình 4 người tại homestay khoảng 200.000–300.000 đ, đã có gà luộc và rau xào.

Lạp sườn hun khói Cao Bằng

Lạp sườn Cao Bằng làm từ thịt heo nạc và mỡ thái nhỏ, ướp với gừng tươi giã nhuyễn, mật ong rừng, rượu trắng và một chút hạt mác mật rang giã. Hỗn hợp được nhồi vào lòng heo non rửa sạch, buộc thành từng đoạn 15–20 cm, treo trên gác bếp củi 5–7 ngày. Khói củi tre và gỗ keo khô làm lạp sườn khô từ từ, dậy mùi thơm và giữ được vài tháng không cần tủ lạnh.

So với lạp sườn Lạng Sơn, lạp sườn Cao Bằng ít ngọt hơn và mùi khói đậm hơn rõ rệt. Cách ăn phổ biến nhất là nướng nguyên cây trên than hồng vài phút cho mỡ chảy ra, sau đó thái lát mỏng ăn với cơm trắng hoặc bún tươi; cũng có thể hấp cơm hoặc xào với rau dạ hiến, cải mèo. Lạp sườn là quà mua về phổ biến nhất của Cao Bằng, bán tại chợ Cao Bằng và các điểm du lịch quanh hồ với giá khoảng 250.000–400.000 đ/kg tùy mùa và cơ sở sản xuất.

Miến dong Phia Đén

Miến dong Cao Bằng làm từ củ dong riềng trồng ở vùng Phia Đén – Tĩnh Túc, nơi có đất đỏ bazan và độ cao trên 1.000 m phù hợp cho cây dong cho củ ngon. Củ dong được nghiền lấy bột tinh, lọc kỹ qua nước rồi tráng thành sợi miến trong, có màu nâu nhạt tự nhiên. Sợi miến dong Phia Đén dai, không nát khi nấu lâu, không có mùi gỉ kim loại như miến công nghiệp.

Hai cách ăn phổ biến quanh hồ là miến canh nấu với xương heo và rau cải, ăn nóng vào sáng sớm hoặc tối lạnh; hoặc miến xào với thịt bò, cà rốt, hành lá ăn vào bữa trưa. Người đi đường mệt thường gọi miến canh vì dễ ăn và ấm bụng. Tại homestay, miến dong cũng có thể được nấu cùng gà luộc làm món chính cho mâm cơm bản. Mua miến khô làm quà tại chợ Cao Bằng giá khoảng 60.000–100.000 đ/kg.

Vịt quay 7 vị

Vịt quay 7 vị là món đãi khách quan trọng nhất của người Tày Cao Bằng, thường xuất hiện trong mâm cỗ Tết, đám cưới, lễ mừng nhà mới. Vịt cỏ nuôi thả trong vườn, chọn con khoảng 1,5–2 kg, làm sạch rồi nhồi gia vị vào trong bụng. Bảy vị truyền thống gồm gừng tươi, hành tím, tỏi đập dập, mật ong rừng, ngũ vị hương Trung Hoa, đậu phụ nhự (đậu phụ lên men, vị mặn chua đặc trưng) và đặc biệt là hạt mác mật — gia vị bản địa làm vịt có mùi thơm riêng của Cao Bằng.

Sau khi nhồi xong, vịt được khâu kín và quay trên than hoa hoặc lò đất 30–45 phút, vừa quay vừa quét mật ong pha giấm cho da lên màu vàng nâu bóng và giòn rụm. Khi cắt, mùi mác mật và mật ong dậy lên, thịt mềm còn giữ độ ngọt tự nhiên. Cách ăn truyền thống là cuốn với bánh tráng mỏng, rau sống và chấm nước xì dầu pha gừng. Vịt quay 7 vị hợp nhất cho bữa tối nhóm 4–6 người; giá tại các nhà hàng quanh hồ và Cao Bằng khoảng 600.000–900.000 đ/con tùy kích cỡ.

Rau dạ hiến

Rau dạ hiến là loại rau bản địa của vùng núi Cao Bằng, mọc tự nhiên ven suối hoặc trong vườn nhà. Lá nhỏ tròn hơi dày, vị đắng nhẹ giống lá kinh giới nhưng giòn hơn, có mùi thơm rất đặc trưng. Người Tày coi đây là rau "thuốc" vì lá có tính mát, ăn nhiều giúp giải nhiệt sau những bữa nhiều thịt mỡ.

Hai cách chế biến phổ biến nhất là xào tỏi với mỡ heo, nêm nhẹ muối và một chút hạt nêm; hoặc luộc qua nước sôi rồi chấm chao đỏ lên men. Rau dạ hiến hay đi cùng các món thịt nướng, lạp sườn, vịt quay để cân bằng vị béo. Có quanh năm nhưng ngon nhất vào tháng 4–8 khi mưa nhiều, lá non và mềm. Mua rau tươi tại các chợ phiên xã quanh hồ giá khoảng 15.000–30.000 đ/bó, đủ ăn cho 3–4 người.

Đi khi nào đẹp nhất

Tháng 9–11 (thu) là quãng đẹp nhất. Mưa đã lùi, đường khô, mặt hồ xanh đậm, tầm nhìn xa. Tháng 10–11 trời mát 18–24 °C, không quá lạnh. Đây cũng là lúc dễ ghép đi cụm Cao Bằng (Bản Giốc, Pác Bó, Thăng Hen) trong 3–4 ngày.

Tháng 5–6 (đầu hè) là phương án thay thế. Cây xanh đậm, nước đầy ở cả hệ 36 hồ. Có mưa rào ngắt quãng, có thể trơn đường. Tránh đi tuần có dự báo mưa lớn.

Tháng 12–2 (đông) trời lạnh 5–15 °C, sương dày sáng sớm. Mặt hồ vẫn đẹp nhưng tầm nhìn giới hạn buổi sáng. Hợp khách thích đi vắng vẻ, có chuẩn bị áo ấm.

Tháng 3–4 (xuân) và tháng 7–8 (giữa hè) là quãng trung gian: tháng 3–4 dễ đi nhưng vẫn còn lạnh đêm; tháng 7–8 nóng ẩm, mưa nhiều, đường có thể trơn.

Đi đến Hồ Thăng Hen như thế nào

Từ Hà Nội

Phương án 1 → Xe khách đêm + thuê xe: Bến xe Mỹ Đình → Cao Bằng (250.000–350.000 đ, ~7 tiếng), nghỉ đêm tại Cao Bằng — sáng thuê xe máy hoặc ô tô đi Hồ Thăng Hen (~30 km, ~1 tiếng).

Phương án 2 — Tour ghép Cao Bằng 2–3 ngày: Khởi hành từ Hà Nội, gồm Hồ Thăng Hen, Mắt Thần Núi, Phúc Sen, thác Bản Giốc và Pác Bó. Giá 1,8–2,8 triệu đ/người tùy số ngày.

Phương án 3 → Tự lái ô tô: Hà Nội → Cao Bằng theo QL3 (~280 km, ~6–7 tiếng) → đèo Mã Phục → tỉnh lộ 205 → Hồ Thăng Hen (~30 km, ~1 tiếng). Tổng ~310 km, ~8 tiếng. Hợp nhóm nhỏ có thời gian.

Từ Cao Bằng

Đường từ Cao Bằng đi Hồ Thăng Hen ~30 km, ~45–60 phút. Đi theo QL3 qua đèo Mã Phục (đèo dài ~3 km, có cảnh đẹp) → rẽ tỉnh lộ 205 → vào tỉnh lộ Quốc Toản → bãi xe Hồ Thăng Hen. Đường nhựa tốt, có cua dốc nhẹ, không khó đi. Ô tô con và xe máy đều OK.

Từ bãi xe đến hồ

Bãi xe nằm ngay khu dịch vụ ven hồ. Từ bãi xe đến mép nước khoảng 50–100 m đi bộ, có lối lát đá. Có toilet, quán nước, quầy thuê bè/SUP gần bãi xe.

Lưu ý

• Mùa khô (tháng 10–4) đường dễ đi nhất.
• Mùa đông mang áo ấm — sáng sớm có sương, nhiệt độ có thể xuống 3–8 °C.
• Mùa mưa mang giày bám tốt — bờ cỏ trơn.
• Không xuống hồ quá muộn nếu thời tiết xấu — mặt nước có thể chuyển nhanh.
• Sóng Viettel/Vinaphone có ở khu hồ, 4G ổn.

Lịch trình gợi ý

Nửa ngày (chỉ hồ)

Cao Bằng → đèo Mã Phục → Hồ Thăng Hen → chèo bè + đi bộ ven hồ → ăn trưa cơm bản → quay về Cao Bằng.

1 ngày (cụm Quảng Hòa)

Sáng (7h30–10h30): Cao Bằng → đèo Mã Phục → Phúc Sen (làng rèn dân tộc Nùng An, xem đập búa, mua dao thủ công). Trưa (11h–13h): Ăn trưa tại Quảng Hòa — vịt quay 7 vị Cao Bằng hoặc bún chả nướng. Chiều (13h30–16h): Hồ Thăng Hen — đi bộ quanh hồ, chèo thuyền nhỏ, ngắm cụm 36 hồ liên thông. Cuối chiều (16h–17h30): Mắt Thần Núi (~15 km) — hang xuyên núi đá vôi rỗng có hình mắt khổng lồ. 18h: Về Cao Bằng. Tổng ~120 km, đi ô tô riêng hoặc thuê xe + tài xế (~1.500.000 đ/ngày).

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Vé vào Hồ Thăng Hen bao nhiêu?

Đáp: ~30.000 đ/người. Trẻ em dưới 6 tuổi miễn phí. Bè gỗ, thuyền, SUP tính riêng (50.000–300.000 đ tùy loại).

Hỏi: Có thể tắm trong hồ không?

Đáp: Khu dịch vụ chính có khu vực bè/thuyền nhưng không khuyến khích bơi. Hồ sâu 12–18 m, nước có dòng chảy ngầm, không có nhân viên cứu hộ thường trực. Chèo bè/SUP an toàn hơn.

Hỏi: Hồ Thăng Hen có phù hợp cho gia đình có trẻ nhỏ không?

Đáp: Có. Bãi cỏ ven hồ phẳng, lối đi dễ. Bè gỗ chèo tay an toàn cho trẻ trên 4 tuổi (có áo phao). Tránh đi mùa mưa vì cỏ trơn.

Hỏi: Có cần đặt trước homestay không?

Đáp: Mùa cao điểm (4–5, 9–10) và cuối tuần nên đặt trước 3–7 ngày. Ngày thường thì có thể đến tìm phòng. 4–6 homestay ven hồ, tổng cộng ~30–60 phòng.

Hỏi: Có thể đi 1 ngày từ Hà Nội được không?

Đáp: Không thực tế. Hà Nội — Hồ Thăng Hen ~310 km, ~7–8 tiếng đi xe. Đi 1 ngày sẽ mất 14–16 tiếng trên đường, không kịp tham quan. Phải ngủ ít nhất 1 đêm tại Cao Bằng hoặc ven hồ.

Hỏi: Có sóng điện thoại + 4G ở hồ không?

Đáp: Có. Viettel và Vinaphone phủ sóng tốt khu hồ chính và bãi xe. 4G ổn để check email, gọi video. Vào sâu các thung phụ thì sóng yếu.

Hỏi: Mùa nào hồ đẹp nhất để chụp ảnh?

Đáp: Tháng 10–11 (thu): trời trong, mặt hồ xanh đậm, không sương. Sáng sớm 6–8h hoặc chiều 15h30–17h ánh sáng đẹp nhất.

Địa điểm gần đó

Mắt Thần Núi (Phia Piót): — thuộc xã Cao Chương (Trùng Khánh cũ), cách Hồ Thăng Hen khoảng 15 km, cùng vùng karst Non Nước Cao Bằng. Núi đá vôi có lỗ thủng tròn lớn ở giữa thân (đường kính ~50 m), dưới chân là thung cỏ rộng và mặt nước Nặm Chá theo mùa. Một trong những hình ảnh biểu tượng của karst Cao Bằng. Ghép sau hồ trong cùng buổi.

Làng rèn Phúc Sen (Pác Rằng): — cách hồ ~15 km về phía Cao Bằng, xã Phúc Sen. Làng nghề rèn truyền thống của người Nùng An, có hơn 150 hộ làm dao, búa, cuốc, xẻng từ thép tái chế. Sản phẩm bán đi nhiều tỉnh phía Bắc. Hợp ghép trên đường vào hoặc ra hồ, dừng 30–45 phút.

Đèo Mã Phục: — trên QL3, cách hồ ~10 km. Đèo dài ~3 km, có 7 khúc cua đẹp, điểm dừng ngắm cảnh ở đỉnh đèo. Hợp dừng chân chụp ảnh trên đường đi/về.

Thung lũng Khuổi Khoán: — cách hồ ~12 km, vùng karst với ruộng bậc thang và bản Tày. Hợp khách muốn đi sâu hơn vào đời sống bản địa, không có du lịch dịch vụ.

Động Ngườm Pục: — cách hồ ~8 km, hang đá vôi nhỏ với nhũ đá. Ít khách đến, không có hệ thống đèn — phải thuê đèn pin từ người dẫn đường địa phương.