Đầm Thị Tường – “Biển giữa đồng”

Đặc điểm địa lý và cảnh quan

Với diện tích mặt nước khoảng bảy trăm héc-ta, chiều dài hơn mười cây số và chiều rộng trung bình hai cây số, Đầm Thị Tường là vùng nước tự nhiên lớn bậc nhất bán đảo Cà Mau. Nơi hẹp nhất của đầm khoảng tám trăm mét, còn chỗ rộng nhất gần ba cây số — đủ để đứng ở bờ này nhìn sang bờ kia chỉ thấy một đường xanh nhoà mờ ở chân trời. Mực nước trong đầm không sâu, dao động quanh một mét, đủ để vỏ lãi và ghe nhỏ lưu thông thoải mái nhưng không đủ cho ghe biển ra vào — chính đặc điểm nước cạn này giữ cho đầm một sinh cảnh riêng.

Đầm được chia làm ba đoạn tự nhiên: Đầm Trên nối ra sông Ông Đốc dẫn về biển Tây, Đầm Giữa rộng nhất và cũng là nơi tập trung nhiều chòi nuôi hàu và điểm dừng chân du khách, cuối cùng là Đầm Dưới thông với vùng nội đồng qua các con rạch nhỏ. Nước trong đầm là nước lợ, trộn giữa nước ngọt từ đồng bằng đổ về và nước mặn theo triều từ biển Tây ập vào. Chính sự pha trộn này khiến đầm trở thành vùng nuôi trồng thủy sản đa dạng bậc nhất Cà Mau, và cũng khiến vị hải sản ở đây có cái ngọt riêng, khác cả hải sản biển lẫn cá đồng.

Cảnh quan quanh đầm là những dải rừng ngập mặn thưa, những vườn dừa nước ken dày và các xóm chòi cá dựng trên cọc gỗ nhô ra mặt nước. Bình minh và hoàng hôn trên đầm là hai khoảnh khắc được nhiều nhiếp ảnh gia miền Tây săn đón: mặt trời đỏ ối nhuộm cả một vùng nước rộng, bóng những chòi cá đen sẫm in trên nền trời, thi thoảng có chiếc vỏ lãi lướt qua để lại một vệt sóng dài.

Lịch sử và truyền thuyết

Câu chuyện về Đầm Thị Tường bắt đầu từ những ngày người Việt đầu tiên đặt chân xuống vùng đất Cà Mau, khoảng thế kỷ mười tám. Theo giai thoại được ghi lại trong tài liệu của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và các nghiên cứu văn hóa dân gian Nam Bộ, tên đầm gắn với bà Tô Thị Tường — một trong những người phụ nữ tiên phong khai khẩn đất hoang, lập ấp dọc vùng bán đảo Cà Mau.

Truyền thuyết dân gian kể rằng thuở khai thiên lập địa, vùng biển Tây từng diễn ra một trận chiến lớn giữa Chúa Hổ và bà Tường. Chúa Hổ nổi giận vì vua Thủy Tề trả sính lễ nên ra lệnh cho chim trời tha đá tảng lấp đầy biển, tuyệt đường sống của muôn loài cá tôm. Bà Tường, người phụ nữ can trường sinh sống ở vùng này, đã đứng ra chống trả. Bà chiến đấu ngày đêm, ngăn cho chim trời không tha đá lấp hết vùng nước quê hương, để giữ lại nguồn cá tôm nuôi sống dân cư còn ở lại. Cuộc chiến kết thúc bằng chiến thắng của bà. Những khoảng nước bà giữ được không bị đá lấp chính là Đầm Thị Tường ngày nay — một dải nước tự nhiên còn sót lại giữa vùng đất bồi khô cằn của châu thổ.

Cảm động trước công đức của người phụ nữ này, dân trong vùng đã đặt tên đầm theo tên bà — đầm Bà Tường, dần đọc chệch thành Thị Tường. Truyền thuyết là dạng tưởng nhớ dân gian, nhưng ẩn dưới nó là một sự thật lịch sử rõ ràng: đây là nơi những thế hệ phụ nữ Nam Bộ đầu tiên bám đất, giữ đất, dựng ấp và truyền nghề đánh bắt cho con cháu. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều địa danh quanh Cà Mau đến giờ vẫn mang tên phụ nữ: Cái Nước, Cái Đôi, kênh Bà Tho — dấu vết một thời phụ nữ Nam Bộ chia sẻ vai trò khai khẩn ngang với nam giới.

Sang thế kỷ hai mươi, Đầm Thị Tường ghi thêm dấu ấn khác. Trong hai cuộc kháng chiến, đầm là căn cứ giao liên và nơi ẩn náu của cán bộ cách mạng địa phương nhờ mạng lưới rạch chằng chịt, chòi cá rải rác và người dân đùm bọc. Sau ngày thống nhất năm 1975, Đầm Thị Tường bước vào giai đoạn khai thác thủy sản mạnh mẽ, có lúc đứng trước nguy cơ suy thoái do đánh bắt quá mức. Từ giữa thập niên hai nghìn, chính quyền tỉnh Cà Mau bắt đầu chuyển hướng phát triển bền vững, kết hợp nuôi trồng thủy sản với du lịch sinh thái cộng đồng — mô hình đang ngày càng thu hút du khách.

Trải nghiệm và hoạt động

Trải nghiệm đặc trưng nhất tại Đầm Thị Tường là đi vỏ lãi ngắm đầm. Bạn ngồi trên chiếc thuyền nhỏ, người lái đứng ở đuôi cầm cần lái, máy nổ giòn giã. Vỏ lãi lướt trên mặt nước phẳng lì, hai bên là những vệt sóng nhỏ, thi thoảng phải ngoẹo tránh những dãy chòi nuôi hàu hay cọc lưới của người dân. Vòng quanh Đầm Giữa mất khoảng một giờ, dừng chân ở chòi cá giữa đầm là điểm nhấn không thể bỏ qua.

Chòi cá là những căn nhà sàn nhỏ dựng trên cột gỗ cắm sâu xuống đáy đầm, có sàn tre, mái lá dừa nước, xung quanh là mặt nước mênh mông. Đây vừa là chỗ ở tạm của người nuôi trồng thủy sản, vừa là nhà hàng dân dã phục vụ du khách. Bạn có thể ngồi trên chòi ăn hải sản tươi vừa được vớt lên, uống rượu đế Cà Mau, nghe gió thổi qua tai — trải nghiệm mà nhiều blog du lịch gọi là "ăn giữa biển" đúng nghĩa.

Vào cuối chiều, du khách thường đi vỏ lãi ra giữa đầm ngắm hoàng hôn. Mặt trời lặn xuống mặt nước, ánh vàng đỏ trải rộng, không có tòa nhà cao tầng nào chắn tầm mắt — chỉ có nước, chòi cá và trời. Đây là khung cảnh được nhiều nhiếp ảnh gia du lịch xếp vào danh sách hoàng hôn đẹp nhất miền Tây. Đêm ở đầm cũng lạ: trời trong, không có ánh đèn đô thị, nhìn lên là sao dày đặc; nghe được cả tiếng cá quẫy dưới mặt nước lặng.

Ngoài đi vỏ lãi và ngồi chòi, bạn có thể tham gia trải nghiệm nghề đánh bắt cùng người dân: đi giăng lưới, câu cá, xổ vuông tôm, bẻ dừa nước. Vào các mùa nước nhất định, người dân địa phương còn dẫn khách đi bắt ba khía — loài cua nước lợ đặc trưng vùng cửa sông Nam Bộ. Đây là cách trải nghiệm sâu nhất về đời sống người dân quanh đầm, đồng thời giúp du khách hiểu vì sao Cà Mau lại là "vựa thủy sản" của miền Tây.

Sinh thái và nghề truyền thống

Vùng nước lợ Đầm Thị Tường là sinh cảnh nuôi trồng và đánh bắt thủy sản đa dạng bậc nhất Cà Mau. Nghề truyền thống ở đây chia thành hai nhóm chính. Nhóm đánh bắt gồm giăng lưới, câu cá, thả câu ống, chèo xuồng chài lưới ven bờ — nghề đã tồn tại từ ngày đầu người Việt lập ấp. Nhóm nuôi trồng gồm nuôi hàu, nuôi vẹm xanh, nuôi sò huyết, nuôi cá lồng và một số ít hộ nuôi tôm sú công nghiệp ở vùng ven đầm. Trong đó, nghề nuôi hàu và vẹm trên dàn cọc gỗ giữa đầm là hình ảnh biểu tượng nhất, tạo nên "làng cọc" độc đáo trải dài trên mặt nước.

Đáy hàng khơi là kỹ thuật đánh bắt cổ truyền của ngư dân Cà Mau — hàng cột gỗ và lưới cắm dọc theo hướng chảy, đón cá tôm theo con nước. Hình ảnh những hàng cột đen sẫm nhô lên khỏi mặt nước lúc bình minh là một trong những khung cảnh đặc trưng của đầm mà nhiều nhiếp ảnh gia săn đón. Ngoài ra, người dân còn giữ nghề đăng, nghề chài — những kỹ thuật xưa dần mai một ở nhiều vùng khác nhưng ở đây vẫn được truyền lại giữa các thế hệ.

Sinh vật trong đầm rất phong phú do nước lợ pha trộn: cá kèo, cá đối, cá chẽm, tôm bạc, tôm sú, cua biển, sò huyết, hàu, vẹm xanh, cá thòi lòi và ba khía — hầu hết đều là đặc sản Cà Mau. Ngoài ra, các dải rừng ngập mặn thưa quanh đầm là nơi trú của nhiều loài chim nước như cò trắng, diệc lửa, vạc và các đàn chim di trú đến vào mùa gió chướng. Đây cũng là vùng có giá trị sinh thái cao mà tỉnh Cà Mau đã và đang khai thác theo hướng du lịch bền vững.

Ẩm thực địa phương

Hàu nướng mỡ hành

Hàu nuôi trên cọc gỗ giữa đầm là món đặc trưng nhất khi đến Thị Tường. Hàu vừa vớt lên đem tách vỏ, đặt trên vỉ than hoa, phết mỡ hành phi thơm và một ít đậu phộng rang giã dập. Vỏ hàu vừa hé mở, thịt hàu chín tới, béo ngậy, ngọt thanh vị nước lợ — ăn nóng chấm muối tiêu chanh. Trên chòi cá giữa đầm, một dĩa hàu nướng khoảng ba trăm đến bốn trăm nghìn đồng cho một kilogram hàu tươi, đủ cho ba đến bốn người ăn no.

Ba khía muối và ba khía luộc

Ba khía là loài cua nhỏ nước lợ đặc trưng vùng cửa sông Cà Mau, có tại nhiều điểm quanh đầm. Ba khía muối là món kinh điển: cua rửa sạch, ngâm với muối, tỏi, ớt, đường trong hũ sành, để lên men vài ngày. Khi ăn, gỡ càng và mai, chan nước muối lên chấm cùng cơm nóng — mặn đậm, hậu ngọt, cay nhẹ. Ba khía luộc thì đơn giản hơn: cua tươi luộc với sả và ớt, chấm muối tiêu chanh. Giá ba khía tại đầm khoảng một trăm rưỡi đến hai trăm nghìn đồng một kilogram cua sống.

Cá thòi lòi nướng

Cá thòi lòi — loài cá đặc biệt của rừng ngập mặn Cà Mau, có thể sống trên bùn và leo cả gốc cây — là món ăn phải thử. Thịt cá thòi lòi thơm ngọt, ít xương, nướng nguyên con trên than với muối ớt sả. Cách ăn ngon nhất là cuốn với bánh tráng, rau sống, đọt sộp non và chấm mắm me. Một dĩa cá thòi lòi nướng trên chòi cá khoảng hai trăm nghìn đồng, phục vụ ba người.

Lẩu mắm và cua Cà Mau

Cua biển Cà Mau nổi tiếng cả nước — đặc sản Cà Mau nay còn có thêm cua Năm Căn và cua Đất Mũi. Tại quán ăn quanh đầm, cua luộc, cua rang me và cua nướng là ba cách chế biến phổ biến nhất. Cua yếm vuông (cua thịt) khoảng năm trăm đến bảy trăm nghìn đồng một kilogram, cua gạch cao hơn khoảng bảy trăm đến chín trăm nghìn. Lẩu mắm Cà Mau nấu từ mắm cá sặc pha nước dừa tươi, ăn cùng bún, rau sống và tôm cá tươi — món lẩu vùng cửa sông đúng chất Nam Bộ.

Mùa và thời điểm đẹp

Đầm Thị Tường đẹp nhất vào mùa khô, từ tháng mười hai đến tháng tư dương lịch, khi trời trong, ít mưa, mặt nước phẳng lặng và bình minh cùng hoàng hôn rực rỡ nhất. Đây cũng là mùa cao điểm du lịch Cà Mau, các tour ba ngày hai đêm thường đông khách. Nhiệt độ trung bình quanh hai mươi lăm đến ba mươi hai độ, có gió chướng mát dịu vào chiều tối.

Mùa mưa từ tháng năm đến tháng mười một cho một Đầm Thị Tường khác: nước dâng cao, hải sản dồi dào hơn, mưa rào ngắn thường tạnh nhanh và không khí trong lành. Đây là mùa đánh bắt hải sản chính, giá cả có nhỉnh xuống, dịch vụ tour cũng thưa khách hơn nên trải nghiệm yên tĩnh hơn. Riêng người muốn xem nghề đáy hàng khơi và nghề nuôi hàu hoạt động sôi nổi nhất thì nên đến vào tháng bảy đến tháng chín, giai đoạn sinh trưởng và thu hoạch cao điểm.

Trong ngày, thời điểm đi vỏ lãi ngắm đầm hợp nhất là buổi sáng sớm, từ năm giờ ba mươi đến bảy giờ, khi bình minh lên trên mặt nước và người dân bắt đầu ra thăm chòi. Buổi chiều muộn từ bốn giờ đến sáu giờ là thời điểm hoàng hôn, thường được các tour ưu tiên cho khách trải nghiệm. Buổi trưa nắng gắt, ít gió, không nên ở trên mặt đầm quá lâu.

Kinh nghiệm và lưu ý

Đầm Thị Tường là điểm du lịch cộng đồng chưa được thương mại hoá nhiều, nên hạ tầng còn giản dị. Trước khi đến, du khách nên đặt trước vỏ lãi và chỗ ăn trên chòi qua các công ty du lịch tại Cà Mau hoặc gọi trực tiếp cho các hộ nuôi trồng thủy sản ở xã Phú Mỹ, Phong Điền — một số số điện thoại được các blog du lịch giới thiệu công khai. Đi thời gian cao điểm cuối tuần hoặc dịp lễ mà không đặt trước, khả năng đến nơi không có vỏ lãi hoặc phải chờ lâu.

Nên mang theo mũ rộng vành, kính râm, kem chống nắng vì trên mặt nước ánh sáng phản chiếu rất chói. Áo phao có sẵn trên vỏ lãi nhưng du khách nên yêu cầu mặc suốt hành trình, đặc biệt với người không biết bơi và trẻ em. Vào mùa mưa nên mang áo mưa hoặc ô nhẹ vì mưa rào có thể ập tới bất chợt. Điện thoại và máy ảnh cần túi chống nước hoặc túi zip vì gió lớn có thể tạt nước lên.

Về ẩm thực, hải sản trên chòi cá tươi ngon nhưng ăn theo cách dân dã nên du khách có bụng yếu nên chọn món nướng, luộc thay vì các món tái, sống. Các món ba khía muối hoặc mắm cá sặc là đặc sản đúng nghĩa nhưng vị nồng, khó ăn với người lần đầu — có thể gọi thử một ít để cảm nhận trước khi gọi phần lớn. Rượu đế Cà Mau nồng độ cao, uống chừng mực nếu chưa quen.

Về chi phí, một ngày đi Đầm Thị Tường trọn gói (vỏ lãi, ăn trưa trên chòi, hướng dẫn viên) khoảng bảy trăm đến một triệu đồng một người khi đi theo tour công ty. Nếu tự tổ chức, chi phí có thể xuống thấp hơn nhưng bù lại phải chủ động liên hệ và di chuyển.

Lịch trình gợi ý

Nếu bạn có một ngày ở Cà Mau, gợi ý lịch trình: sáng sớm từ Cà Mau đi xe khoảng một giờ đến bến vỏ lãi. Xuống vỏ lãi ra Đầm Giữa lúc chín giờ, tham quan chòi cá, xem người dân thăm dàn hàu và giăng lưới. Trưa ăn trên chòi cá — hàu nướng, ba khía luộc, cua Cà Mau, cá thòi lòi nướng. Đầu chiều nghỉ trưa trên chòi hoặc quay về bờ. Cuối chiều quay lại đầm ngắm hoàng hôn từ bốn giờ ba mươi, chụp ảnh khung cảnh biển hồ. Tối về Cà Mau ăn tối và nghỉ ngơi.

Nếu có hai ngày, có thể kết hợp Đầm Thị Tường với các điểm du lịch khác trong tỉnh: sáng ngày đầu đi Đầm Thị Tường, chiều về thành phố; ngày thứ hai đi Đất Mũi hoặc rừng đước Năm Căn, chiều bay hoặc lái xe về. Tour ba ngày hai đêm U Minh Thượng – Đầm Thị Tường – Đất Mũi là gói phổ biến nhất trong các công ty lữ hành xuất phát từ Cần Thơ và thành phố Hồ Chí Minh.

Câu hỏi thường gặp

Đầm Thị Tường có phí vào không?

Đầm không thu phí vào cửa. Du khách chỉ trả tiền cho dịch vụ thuê vỏ lãi và ăn uống trên chòi cá. Giá vỏ lãi khoảng ba trăm đến sáu trăm nghìn đồng một chuyến, chia đều cho khoảng bốn đến sáu khách.

Có ngủ lại qua đêm được không?

Một số hộ dân có chòi cá lớn cho phép du khách ngủ lại qua đêm theo hình thức homestay đơn giản, giá khoảng ba trăm đến năm trăm nghìn đồng một đêm bao gồm ăn tối và sáng. Cần đặt trước qua công ty du lịch địa phương vì hình thức này chưa phổ biến rộng.

Đi vỏ lãi có nguy hiểm không?

Vỏ lãi là phương tiện quen thuộc của người dân miền Tây, khá an toàn với người điều khiển có kinh nghiệm. Áo phao có sẵn, du khách nên mặc suốt hành trình, đặc biệt vào ngày gió lớn. Trẻ em nhỏ dưới sáu tuổi nên có người lớn kèm sát trong suốt hành trình.

Có nên đi vào mùa mưa không?

Mùa mưa Cà Mau từ tháng năm đến tháng mười một vẫn có thể đi được. Mưa thường ngắn, tạnh nhanh, và mùa này hải sản dồi dào, giá dịch vụ mềm hơn mùa khô. Chỉ cần chuẩn bị áo mưa, túi chống nước cho máy ảnh và tránh những ngày có tin bão áp thấp nhiệt đới.

Cụm điểm gần

Rừng đước Năm Căn: — cách Đầm Thị Tường khoảng bảy mươi cây số về phía nam, là khu rừng ngập mặn lớn nhất Cà Mau và thứ hai thế giới sau rừng Sundarbans của Ấn Độ – Bangladesh. Bạn có thể đi vỏ lãi luồn lách trong rừng đước, ngắm cua Cà Mau bò trên bãi bùn, tham quan các trại nuôi trồng thủy sản dưới tán rừng.

Mũi Cà Mau và Đất Mũi: — cách đầm khoảng chín mươi cây số về hướng cực nam, là điểm cực Nam của Tổ quốc, nơi có cột mốc toạ độ Quốc gia GPS 0001 và biểu tượng con tàu vươn ra biển. Đây là điểm đến biểu tượng du lịch Cà Mau, kết hợp với Đầm Thị Tường và rừng đước Năm Căn thành cụm du lịch phổ biến nhất tỉnh.

Vườn quốc gia U Minh Hạ: — cách Đầm Thị Tường khoảng bốn mươi cây số về hướng bắc, là khu rừng tràm than bùn quý hiếm, sinh cảnh của nhiều loài chim quý, khỉ đuôi dài và cá đồng đặc trưng. Có thể kết hợp một ngày đi rừng, một ngày đi đầm trong cùng chuyến du lịch Cà Mau.

Hòn Đá Bạc: — cách đầm khoảng năm mươi cây số về hướng tây, là cụm ba đảo nhỏ ven biển Tây, di tích lịch sử cách mạng có nhà truyền thống và bãi đá hoang sơ. Điểm đến này thường được ghép chung tour với Đầm Thị Tường vào chương trình nửa ngày.