Vườn quốc gia U Minh Hạ – rừng tràm trên đất than bùn

Vì sao nên đến VQG U Minh Hạ

Đây không phải điểm đến phù hợp với ai chỉ muốn chụp ảnh nhanh rồi đi. U Minh Hạ là nơi để hiểu thêm về một hệ sinh thái đặc thù, ăn món quê đúng nghĩa và dành ít nhất nửa ngày cho một chuyến đi đầy ý nghĩa. Có bốn lý do chính nên dành công sức đến đây.

Thứ nhất, đây là vùng peatland nhiệt đới hiếm hoi còn lại của Đông Nam Á: Lớp than bùn dày từ nửa mét đến 1,5 mét trải trên khoảng 2.658 ha (chiếm 31% diện tích vườn) là kết quả của hàng nghìn năm phân huỷ chậm lá tràm trong điều kiện ngập nước thiếu oxy. Một héc-ta than bùn U Minh có thể tích trữ 600-700 tấn carbon, gấp 5-6 lần một héc-ta rừng cây thông thường. Đây là kho carbon ngầm có vai trò điều hoà khí hậu khu vực và toàn cầu.

Thứ hai, vườn nằm trong vùng lõi Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới Mũi Cà Mau: do UNESCO công nhận ngày 26/5/2009. Khu DTSQ Mũi Cà Mau có tổng diện tích 371.506 ha, trong đó vùng lõi 17.329 ha gồm ba phần: Mũi Cà Mau, U Minh Hạ và dải rừng phòng hộ ven biển phía Tây. Trên cả nước hiện chỉ có khoảng mười Khu DTSQ Thế giới, và U Minh Hạ là một trong số ít vườn quốc gia nằm trọn trong vùng lõi.

Thứ ba, đa dạng sinh học đáng kể với nhiều loài Sách Đỏ: Vườn ghi nhận tê tê Java (Manis javanica) — loài thú có vảy nhỏ, đang bị đe doạ Cực kỳ Nguy cấp (CR) theo IUCN, bị săn bắt mạnh nhất Đông Nam Á để buôn lậu sang Trung Quốc. Cùng với đó là rái cá lông mượt (Lutrogale perspicillata), kỳ đà hoa, trăn đất, khỉ đuôi dài, heo rừng và nhiều loài chim quý. Số liệu khảo sát năm 1983 của các nhà khoa học lâm nghiệp ghi nhận 79 loài thực vật bậc cao thuộc 65 chi và 36 họ, 32 loài thú, 74 loài chim, 36 loài bò sát-lưỡng cư, 37 loài cá nước ngọt; số liệu cập nhật gần đây cho thấy số loài thực tế cao hơn nhiều nhờ phương pháp khảo sát mới và sự hồi phục hệ sinh thái.

Thứ tư, ẩm thực và đời sống nông dân mộc mạc đặc trưng vùng U Minh: Cá lóc nướng trui rơm, ốc bươu nướng tiêu xanh , mật ong rừng tràm rót từ tổ ra ly, bồn bồn xào tép , lươn um lá nhàu — đây là những món hiếm khi tìm thấy ở đô thị vì nguyên liệu phải đánh bắt tại chỗ trong ngày. Khách đến vườn còn có thể đi xuồng cùng người dân địa phương xem cách đặt trúm bắt lươn, đặt lờ bắt cá đồng và leo cây ăn ong rừng theo phong tục đã lưu truyền nhiều đời ở vùng U Minh.

Lịch sử và bản sắc vùng U Minh Hạ

Cái tên "U Minh" trong tiếng Hán Việt có nghĩa là "sâu thẳm và mờ tối" — người xưa đặt vậy vì rừng tràm dày đặc che kín mặt trời, nước đọng phản chiếu màu nâu đỏ do tannin từ lá tràm và than bùn ngấm ra tạo cảm giác âm u quanh năm. "U Minh Hạ" để phân biệt với "U Minh Thượng" — hai cánh rừng cùng thuộc khối rừng U Minh khổng lồ trước đây, nay nằm hai bên Quốc lộ 63 và bị kênh Cán Gáo chia cắt. Trong tâm thức người Nam Bộ thế kỷ XIX-XX, U Minh là vùng đất hoang vu cuối trời, "muỗi kêu như sáo thổi, đỉa lội tựa bánh canh", nơi rắn rết, cọp beo và thợ ăn ong giang hồ tụ về.

Từ rừng hoang đến căn cứ địa cách mạng

Trước thế kỷ XIX, vùng U Minh Hạ gần như không có cư dân định cư. Chỉ có người Việt từ Bến Tre, Trà Vinh và người Khmer bản địa thi thoảng vào săn cọp, đốn tràm, ăn ong rừng theo mùa. Đến nửa cuối thế kỷ XIX, người Pháp cho đào kênh xáng Cán Gáo, kênh Bảy Háp và kênh Tắc Vân để khai thác lúa, lập đồn điền tràm và muối. Dân di cư từ Tiền Giang, Bến Tre xuống lập làng dọc kênh, làm nghề trồng lúa nước, đốn tràm bán cừ và bắt cá đồng. Đây là giai đoạn rừng U Minh Hạ bị giảm diện tích lần đầu — từ khoảng 400.000 ha cả vùng U Minh xuống còn khoảng 200.000 ha.

Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp (1945-1954) và chống Mỹ (1954-1975), U Minh Hạ là một trong những căn cứ địa quan trọng của lực lượng cách mạng miền Tây Nam Bộ. Tỉnh uỷ Cà Mau, Khu uỷ Khu IX và các đơn vị bộ đội chủ lực nhiều lần đặt cơ quan đầu não trong rừng tràm U Minh. Người dân vùng U Minh che chở cán bộ, nuôi giấu bộ đội, tiếp tế lương thực qua những con kênh nhỏ ngoằn ngoèo. Quân đội Mỹ rải bom B-52, chất diệt cỏ (chủ yếu chất da cam) và bom napalm xuống U Minh hàng trăm lần trong giai đoạn 1965-1972, khiến hàng chục nghìn héc-ta tràm bị thiêu rụi hoặc nhiễm độc.

Vụ cháy lịch sử năm 2002 và hành trình phục hồi

Mùa khô năm 2002 là thời điểm khắc nghiệt nhất với rừng U Minh nói chung. Khi U Minh Thượng (Kiên Giang) cháy âm ỉ suốt 53 ngày đêm thiêu rụi 3.212 ha vùng lõi, thì U Minh Hạ cũng đồng thời xảy ra cháy lớn. Theo các báo cáo lâm nghiệp thời điểm đó, U Minh Hạ thiệt hại hơn 1.000 ha rừng tràm chỉ riêng trong đợt cháy tháng 3-4/2002, có nguồn còn ước tính cao hơn. Khi than bùn dưới mặt đất bén lửa, ngọn lửa lan ngầm 1-2 mét dưới đất, không thể dập bằng nước thường. Chính phủ phải huy động máy bay trực thăng, xe ủi và hàng nghìn cán bộ chiến sĩ trong nhiều tuần liền.

Sau đợt cháy lịch sử, ngày 20/1/2006, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 112/QĐ-TTg nâng cấp Khu Bảo tồn Thiên nhiên Vồ Dơi (thành lập trước đó) thành Vườn quốc gia U Minh Hạ với diện tích 8.286 ha. Ngày 7/6/2016, Quyết định 1024/QĐ-TTg mở rộng diện tích lên 8.527,8 ha. Cùng năm 2009, vùng vườn được công nhận là vùng lõi Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới Mũi Cà Mau.

Quản lý vườn được tổ chức lại sau năm 2002 với hệ thống đê bao và cống điều tiết nước, các trạm phòng cháy chữa cháy ở từng tiểu khu trực 24/7 trong mùa khô, đường tuần tra rộng và sạch cỏ. Mặc dù khí hậu ngày càng cực đoan và mùa khô năm 2024-2025 đặc biệt nắng nóng do El Niño, vườn đã không còn xảy ra vụ cháy nghiêm trọng nào. Cây tràm tái sinh nhanh, lớp than bùn phục hồi tự nhiên qua tích tụ lá rụng. Sau hơn 20 năm, một số khu vực đã có tràm trở lại độ cao 10-15 mét.

Văn hoá vùng U Minh và đời sống nông dân

Cộng đồng dân cư vùng đệm U Minh Hạ chủ yếu là người Việt gốc Bến Tre, Trà Vinh và người Khmer, sinh sống bằng nghề trồng lúa, nuôi tôm sú, đặt trúm bắt lươn, ăn ong rừng tràm và đốn tràm bán cừ. Nghề ăn ong là nét văn hoá riêng có của U Minh — thợ ăn ong dùng đuốc lá tràm un khói nhẹ để xua ong bay đi, sau đó cắt tổ lấy mật. Mật ong rừng U Minh có màu vàng nhạt, mùi thơm đặc trưng của hoa tràm, được công nhận là sản phẩm OCOP của tỉnh Cà Mau. Sản lượng mật ong toàn vùng U Minh Hạ hằng năm ước đạt vài chục tấn, chia cho hơn 1.000 hộ thợ ăn ong trong và quanh vườn.

Nhà văn Sơn Nam (1926-2008), quê Rạch Giá nhưng từng sống nhiều năm ở vùng U Minh, đã viết những trang văn quan trọng nhất về cánh rừng tràm này trong tập "Hương rừng Cà Mau" (1962). Câu chuyện về thợ ăn ong, người đốn tràm, dân khẩn hoang đầu thế kỷ XX trong văn Sơn Nam vẫn được nhiều du khách mang theo đọc khi tham quan vườn quốc gia.

Cảnh quan và hệ sinh thái

U Minh Hạ là rừng tràm đầm lầy nước ngọt trên đất than bùn — một trong những hệ sinh thái độc đáo bậc nhất Đông Nam Á. Loài cây chủ đạo là tràm (Melaleuca cajuputi), chiếm khoảng 75-80% diện tích rừng. Tràm có khả năng chịu phèn, chịu ngập úng kéo dài và mọc trên đất than bùn dày. Lá tràm chứa tinh dầu thơm có thể chiết xuất làm dầu tràm chữa cảm, viêm họng. Hoa tràm trắng kem nở rộ tháng 11 đến tháng 4, là nguồn mật chính cho nghề ăn ong rừng.

Tầng than bùn — kho carbon dưới chân rừng

Lớp than bùn (peat) ở U Minh Hạ dày trung bình 0,5 đến 1,5 mét, trải rộng khoảng 2.658 ha — chiếm 31% diện tích vườn. Than bùn được hình thành từ lá tràm và xác thực vật phân huỷ chậm trong điều kiện ngập nước thiếu oxy suốt hàng nghìn năm. Lớp than này có màu nâu đen, xốp, khả năng ngậm nước cao và đặc biệt giàu carbon hữu cơ. Theo các nghiên cứu của Viện Khoa học Lâm nghiệp Nam Bộ và Trung tâm Quốc tế về Nông nghiệp Nhiệt đới (CIAT), một héc-ta than bùn U Minh có thể tích trữ 600-700 tấn carbon — gấp 5-6 lần so với rừng cây tự nhiên thông thường.

Khi than bùn cháy hoặc bị tháo nước phơi khô, lượng CO₂ khổng lồ thoát ra khí quyển, đồng thời lớp đất sụt lún nhanh. Đây là lý do quản lý nước trong vườn cực kỳ quan trọng — phải giữ mực nước cao trong mùa khô để bảo vệ tầng than. Hệ thống đê bao, cống và kênh phân chia vườn thành nhiều tiểu khu riêng biệt, mỗi tiểu khu được điều tiết nước theo mùa.

Hệ động vật quý hiếm

Vườn quốc gia U Minh Hạ là nơi ghi nhận quần thể có ý nghĩa khu vực của tê tê Java (Manis javanica) — loài thú có vảy bị đe doạ Cực kỳ Nguy cấp (CR) theo Sách Đỏ IUCN. Tê tê Java chỉ phân bố ở Đông Nam Á, kiếm ăn ban đêm bằng cách dùng lưỡi dài bắt kiến và mối. Đây là loài bị săn bắt và buôn lậu nhiều nhất Đông Nam Á, vì vảy được dùng làm thuốc cổ truyền Trung Quốc. U Minh Hạ là một trong số ít môi trường tự nhiên còn ghi nhận loài này tại Việt Nam.

Rái cá lông mượt (Lutrogale perspicillata): — loài rái cá lớn, sống thành nhóm 5-10 con dọc các con kênh trong rừng, kiếm ăn cá đồng. Quan sát nhóm rái cá là một trong những trải nghiệm quý nhất với người yêu động vật hoang dã, dù không phải khách nào cũng may mắn gặp.

Kỳ đà hoa (Varanus salvator): — loài thằn lằn lớn nhất Đông Nam Á, có thể dài 2-2,5 mét. Trong rừng U Minh, kỳ đà thường gặp gần các con kênh, leo cây hoặc bơi rất giỏi.

Trăn đất (Python bivittatus): — loài trăn lớn, có thể dài 4-6 mét, sống gần các vùng nước. Khỉ đuôi dài (Macaca fascicularis), heo rừng (Sus scrofa) và nhiều loài thú nhỏ khác cũng phân bố trong vườn.

Hệ chim phong phú

U Minh Hạ là điểm dừng quan trọng của nhiều loài chim di cư và là nơi cư trú của các loài chim đất ngập nước miền Nam. Một số loài quý ghi nhận tại đây gồm già đẫy nhỏ (Leptoptilos javanicus), cò trắng Trung Quốc (Egretta eulophotes), cò ngàng nhỏ, diệc lửa, vạc, các loài bồ nông và nhiều loài chim sẻ tràm. Mùa nước nổi (tháng 8 đến tháng 11), khi mực nước dâng cao và cá đồng phong phú, chim nước tập trung đông đảo nhất.

Hệ thực vật tầng dưới

Dưới tán tràm, các loài cây bụi và thực vật thuỷ sinh tạo thành thảm phụ phong phú: móp, bùi, mua lông, mật cật gai, bòng bong, dầu dấu, bí bái. Trên mặt nước có sậy, năng, lác, dây choại, súng, bèo cái và bèo tổ ong. Đây là nơi cá đồng đẻ và nuôi con — đặc biệt là cá lóc đồng, cá rô đồng, cá sặc rằn, cá trê vàng — những món ăn đặc trưng vùng U Minh.

Nên làm gì ở VQG U Minh Hạ

Khu du lịch và nghiên cứu tập trung ở khu vực trung tâm vườn (Vồ Dơi cũ). Một ngày ở đây có thể thực hiện đủ 4-5 hoạt động đặc trưng dưới đây, lý tưởng nếu kết hợp ngủ qua đêm tại điểm dừng chân Mười Ngọt hoặc khu sinh thái lân cận.

Đi thuyền tham quan rừng tràm

Hoạt động cốt lõi nhất ở U Minh Hạ. Thuyền máy hoặc thuyền chèo xuất phát từ bến tàu khu trung tâm, len lỏi giữa các kênh rạch nhỏ rộng 4-6 mét, hai bên là rặng tràm cao 8-15 mét. Mặt nước nâu đỏ phản chiếu tán lá xanh tạo cảnh quan độc đáo. Thời lượng phổ biến 1-2 giờ, giá tham khảo 150.000 đồng/người/giờ hoặc 80.000 đồng/người cho lượt 30 phút (thuyền có thể chở 4-6 khách). Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 11 nước nhiều, đường thuỷ thuận tiện và mát hơn mùa khô.

Câu cá lóc đồng

Một trong những trải nghiệm nông dân thực thụ ở U Minh. Người địa phương cung cấp cần câu trúc và mồi (thường là cá trê con hoặc ếch nhỏ); khách ngồi trên bờ kênh hoặc xuồng câu cá lóc đồng, cá rô đồng. Một buổi 2-3 giờ có thể câu được 1-3 kg cá. Giá trọn gói khoảng 150.000 đồng/người, đã bao gồm dụng cụ và hướng dẫn. Cá câu được có thể nướng trui tại chỗ làm bữa trưa hoặc xế.

Lội rừng ăn ong cùng người dân

Hoạt động mang tính trải nghiệm văn hoá đặc trưng. Khách theo chân các thợ ăn ong địa phương đi sâu vào rừng tràm, dùng đuốc lá tràm un khói nhẹ để xua ong, sau đó cắt tổ lấy mật. Hoạt động phù hợp nhất từ tháng 12 đến tháng 6 — mùa tràm ra hoa và ong làm mật nhiều. Khách có thể nếm mật ong nguyên chất rót thẳng từ tổ vào ly. Giá tham khảo 300.000-500.000 đồng/nhóm, kèm hướng dẫn an toàn (cần mặc đồ kín, đội mũ lưới vì ong rừng tràm hung dữ).

Đặt trúm bắt lươn và đặt lờ bắt cá đồng

Trải nghiệm này cho người muốn hiểu nghề mưu sinh truyền thống. Khách theo người dân ra ruộng và kênh, học cách đặt trúm tre (ống dài có cửa van để lươn chui vào không thoát ra được), đặt lờ tre bắt cá rô và cá sặc. Sau vài giờ đi quay lại lấy thành quả. Một buổi có thể bắt được 0,5-2 kg lươn và vài kg cá đồng. Giá tham khảo 200.000 đồng/nhóm.

Leo tháp quan sát ngắm rừng tràm

Trong khu trung tâm vườn có tháp quan sát cao khoảng 15-20 mét, từ đỉnh có thể nhìn bao quát biển tràm trải dài tới chân trời. Đây là điểm quan sát chim di cư tốt nhất, đặc biệt vào sáng sớm và chiều muộn. Khách yêu nhiếp ảnh thiên nhiên thường mang ống kính tele 300 mm trở lên để chụp chim nước. Tháp mở cửa miễn phí cho khách đã mua vé vào vườn.

Ăn gì ở vùng U Minh Hạ

Ẩm thực U Minh là ẩm thực đồng bưng cuối đất nước — nguyên liệu là cá đồng, lươn, rắn, rùa, ốc, bồn bồn, mật ong rừng và rau dại quanh nhà. Các nhà hàng trong vườn và quanh U Minh phục vụ trực tiếp món tươi trong ngày. Giá ăn rẻ hơn nhiều so với đô thị.

Cá lóc nướng trui rơm

Món biểu tượng vùng U Minh. Cá lóc đồng còn sống (700g-1,2 kg) được xiên một que tre xuyên dọc từ miệng đến đuôi, cắm thẳng xuống đất, sau đó phủ rơm khô quanh và đốt. Khi rơm cháy hết, lớp vảy ngoài bị cháy đen được cạo đi, để lộ thịt cá trắng bên trong còn nguyên vị ngọt. Ăn kèm bánh tráng, rau sống vườn (lá cách, lá đinh lăng, đọt xoài non, đọt cóc) và mắm me hoặc nước mắm tỏi ớt. Giá tham khảo 180.000-280.000 đồng/con tuỳ kích cỡ. Quán đáng thử: Bún Cá Lóc U Minh tại trung tâm vườn, Quán Ăn Mười Ngọt (xã Khánh Bình Tây).

Ốc bươu nướng tiêu xanh

Ốc bươu đồng rửa sạch, giã nhuyễn tiêu xanh tươi (tiêu chưa khô) trộn với hành lá, muối ớt, sau đó nhồi vào trong vỏ ốc rồi nướng than. Mùi tiêu xanh thơm nồng và hơi cay nhẹ kết hợp với thịt ốc dai ngọt. Giá tham khảo 100.000-150.000 đồng/đĩa khoảng 12-15 con. Quán đáng thử: Quán Mười Ngọt, Quán Ốc Đồng tại U Minh.

Lươn um lá nhàu

Lươn đồng vùng U Minh thịt chắc và ngọt vì ăn cá tép thiên nhiên. Lươn được làm sạch, cắt khúc, ướp nghệ tươi, hành tím, ớt sừng, nước cốt dừa, sau đó um (đun lửa nhỏ) cùng lá nhàu — loại lá đắng nhẹ có vị thuốc, đặc trưng Nam Bộ. Món ăn kèm bún tươi hoặc cơm trắng. Giá tham khảo 150.000-220.000 đồng/đĩa. Quán đáng thử: Quán Tư Hùng (U Minh), Quán Ăn Sông Trẹm.

Bồn bồn xào tép đồng

Bồn bồn là cây dại mọc đầy các bưng đồng U Minh, phần thân non trắng giòn được dùng làm rau. Bồn bồn xào với tép đồng tươi, thêm chút tỏi và nước mắm — đơn giản nhưng đặc trưng vùng Cà Mau. Bồn bồn Cà Mau đã được công nhận thương hiệu OCOP. Giá tham khảo 70.000-120.000 đồng/đĩa. Quán đáng thử: hầu hết quán cơm gia đình ở U Minh đều có món này.

Mật ong rừng tràm U Minh

Không phải món ăn nhưng là sản vật phải nếm thử khi đến đây. Mật ong rừng tràm U Minh có màu vàng nhạt, mùi thơm hoa tràm đặc trưng và vị ngọt thanh — khác với mật ong cây nhãn hay cây cao su ngoài Bắc. Mật được rót thẳng từ tổ ong vào chai khi khách đến tận nơi xem thợ ăn ong làm việc. Giá tham khảo 300.000-500.000 đồng/lít loại thuần (mua tại các điểm bán mật trong vùng đệm vườn).

Cua đồng U Minh

Cua đồng U Minh thường to bằng bàn tay, được nấu canh chua cơm mẻ với bông súng, bông điên điển, ăn cơm trắng. Hoặc rang me, rang muối. Giá tham khảo 100.000-180.000 đồng/đĩa.

Đi khi nào đẹp nhất

Vùng U Minh có khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo với hai mùa rõ rệt và sự khác biệt rất lớn giữa hai mùa về cảnh quan, hoạt động và tính tiện nghi cho du khách.

Mùa khô — tháng 12 đến tháng 4

Đây là mùa du lịch chính. Trời ít mưa, đường bộ và đường thuỷ trong rừng đều thuận lợi. Nhiệt độ ban ngày 27-33°C, ban đêm mát mẻ 22-25°C. Đường vào vườn khô ráo, có thể đi xe máy hoặc ô tô dễ dàng. Hoa tràm nở rộ từ tháng 11 đến tháng 4, đây cũng là mùa cao điểm của thợ ăn ong rừng — du khách có thể trực tiếp đi cùng vào rừng xem cách lấy mật.

Tuy nhiên, đây là mùa nguy cơ cháy rừng cao nhất. Trong các đợt nắng nóng cực đoan như mùa khô 2024-2025 do El Niño, vườn có thể tạm hạn chế khách vào một số khu vực nhạy cảm để phòng cháy. Khách nên kiểm tra trước với ban quản lý.

Mùa mưa — tháng 5 đến tháng 11

Mặt nước dâng cao, các con kênh rạch đầy, đi thuyền len lỏi giữa rừng tràm rất thuận tiện. Cảnh quan rừng nổi đặc trưng vùng Đồng bằng sông Cửu Long chỉ có vào thời điểm này. Cá đồng dồi dào, ốc bươu nhiều, chim nước về tổ — du khách có thể thấy nhiều loài chim hơn so với mùa khô.

Tuy nhiên, mùa mưa có những bất tiện: muỗi nhiều, đường đất trơn trượt, mưa bất chợt có thể làm gián đoạn chuyến đi. Mùa nước nổi cao điểm tháng 8-9 đôi khi gây ngập một số đoạn đường đến vườn.

Thời điểm tốt nhất

Tháng 12 đến tháng 2 là khoảng thời gian lý tưởng — vẫn còn nước trong các kênh chính, hoa tràm nở, mật ong nhiều, thời tiết mát, đường đi tốt. Tháng 6 đến tháng 8 dành cho người muốn xem chim nước và cảnh rừng nổi.

Đi đến VQG U Minh Hạ bằng cách nào

Vườn nằm cách trung tâm Cà Mau khoảng 35 km về phía bắc. Phương tiện công cộng đến tận vườn không tiện, nên đa số khách thuê ô tô riêng từ Cà Mau hoặc đi xe máy.

Từ Cà Mau

Đi theo Quốc lộ 63 hướng bắc khoảng 30 km đến U Minh, sau đó rẽ vào đường tỉnh hướng xã Khánh Lâm khoảng 5 km nữa là tới cổng vườn. Tổng thời gian đi ô tô khoảng 50 phút đến 1 giờ. Đi xe máy thoải mái hơn vì đường nông thôn nhỏ, nhưng cần đội mũ và che nắng tốt. Thuê ô tô 4-7 chỗ tại Cà Mau giá tham khảo 1,2-1,8 triệu đồng/ngày (đã có tài xế).

Từ TP HCM bằng đường bộ

Khoảng 380 km, đi xe khách giường nằm 7-9 giờ. Các nhà xe Phương Trang, Tuấn Hưng, Mai Linh có nhiều chuyến hàng ngày từ Bến xe Miền Tây đến Bến xe Cà Mau, giá 220.000-320.000 đồng/giường tuỳ hạng. Từ Bến xe Cà Mau bắt taxi hoặc xe ôm về trung tâm thành phố để nghỉ qua đêm, rồi sáng hôm sau đi tiếp đến vườn.

Từ TP HCM bằng máy bay

Sân bay Cà Mau (CAH) hiện có một số chuyến bay từ TP HCM và Hà Nội do Bamboo Airways và VASCO khai thác, thời gian bay khoảng 1 giờ từ TP HCM. Giá vé khoảng 1,2-2,5 triệu đồng/chiều tuỳ thời điểm. Từ sân bay Cà Mau đi taxi về trung tâm khoảng 15 phút và 5 km. Lưu ý số chuyến bay không nhiều, cần đặt trước.

Từ Cần Thơ

Khoảng 180 km theo Quốc lộ 1A hướng nam đến Cà Mau, đi ô tô khoảng 3-3,5 giờ. Có xe khách Phương Trang, Tuấn Hưng nối Cần Thơ-Cà Mau giá khoảng 130.000-180.000 đồng/lượt.

Lịch trình gợi ý

Lịch trình nửa ngày (kết hợp đi từ Cà Mau)

• 7h00: xuất phát từ Cà Mau bằng ô tô hoặc xe máy
• 8h00: tới cổng vườn, mua vé, gặp hướng dẫn viên hoặc tự đi
• 8h30-10h00: đi thuyền tham quan rừng tràm 1,5 giờ (giá khoảng 150.000 đồng/người)
• 10h00-11h00: leo tháp quan sát ngắm rừng tràm và xem chim
• 11h00-12h30: ăn trưa tại quán trong vườn — thử cá lóc nướng trui rơm và bồn bồn xào tép
• 12h30: rời vườn về Cà Mau, có thể ghé Sân chim Đầm Dơi hoặc Khu di tích lịch sử Hồng Anh Thư Quán trên đường về

Lịch trình 1 ngày 1 đêm

Ngày 1: - Sáng: đến vườn, đi thuyền tham quan rừng tràm, leo tháp quan sát - Trưa: ăn cá lóc nướng trui và lươn um lá nhàu tại quán Mười Ngọt - Chiều: trải nghiệm câu cá lóc đồng và đặt trúm bắt lươn cùng nông dân - Tối: ngủ tại homestay Mười Ngọt hoặc khu sinh thái Sông Trẹm, ăn tối với mật ong rừng và cua đồng nấu chua.

Ngày 2: - Sáng sớm: leo tháp ngắm chim bình minh, sau đó ăn sáng bún cá lóc - 8h00-10h30: lội rừng ăn ong cùng thợ địa phương (chuẩn bị đồ kín) - 11h00: rời vườn, ăn trưa quán đặc sản ven đường về Cà Mau.

Lịch trình 2 ngày 1 đêm (kết hợp Mũi Cà Mau)

Ngày 1: sáng đi U Minh Hạ, đi thuyền và câu cá; chiều về Cà Mau, ngủ khách sạn trung tâm. Ngày 2: đi Đất Mũi - Mũi Cà Mau (cách Cà Mau khoảng 110 km về phía nam), tham quan vùng lõi DTSQ Mũi Cà Mau, ăn cua biển và hải sản. Tối quay về Cà Mau hoặc bay TP HCM.

Câu hỏi thường gặp

1. Có nên thuê hướng dẫn viên không?

Nên, đặc biệt nếu khách đi lần đầu hoặc muốn quan sát động thực vật. Vườn có hướng dẫn viên là kiểm lâm hoặc cán bộ chuyên môn, am hiểu hệ sinh thái rừng tràm và biết các điểm có thể thấy chim, rái cá, kỳ đà. Giá thuê hướng dẫn viên khoảng 200.000-400.000 đồng/buổi, có thể chia cho nhóm 4-6 khách. Liên hệ trước qua văn phòng vườn.

2. U Minh Hạ và U Minh Thượng khác nhau thế nào?

Đây là hai vườn quốc gia riêng biệt, cùng thuộc khối rừng U Minh khổng lồ thời xưa nhưng bị kênh Cán Gáo chia cắt. U Minh Hạ nằm ở Cà Mau, diện tích 8.527,8 ha, là vùng lõi Khu DTSQ Mũi Cà Mau (UNESCO 2009). U Minh Thượng nằm ở Kiên Giang cũ (nay An Giang mới), diện tích 21.107 ha, là khu Ramsar (2006), Khu DTSQ Kiên Giang (2006) và ASEAN Heritage Park (2012). U Minh Thượng có lớp than bùn dày hơn (1-3 m so với 0,5-1,5 m ở U Minh Hạ) và lịch sử kháng chiến đậm nét hơn. U Minh Hạ gần Cà Mau hơn nên tiện ghé khi đi tour Đất Mũi.

3. Có thể vào vùng lõi vườn quốc gia không?

Khách thông thường chỉ được vào khu vực du lịch sinh thái và đường tuần tra mở. Vùng lõi nghiêm ngặt và khu nghiên cứu khoa học hạn chế ra vào, cần có giấy phép của ban quản lý vườn. Sinh viên, nhà nghiên cứu muốn vào vùng lõi phải đăng ký trước qua công văn của trường hoặc viện nghiên cứu.

4. Mùa nào có thể quan sát tê tê và rái cá?

Tê tê Java rất hiếm gặp dù vườn có ghi nhận quần thể có ý nghĩa khu vực — chúng kiếm ăn ban đêm và rất nhút nhát. Khách thông thường gần như không thấy. Rái cá lông mượt có thể thấy nếu đi thuyền sớm 5h-6h sáng dọc các kênh rạch sâu trong rừng, cần kiên nhẫn và im lặng. Mùa khô (tháng 1-3) khả năng gặp cao hơn vì rái cá tập trung quanh các vũng nước còn lại.

5. Có dịch vụ ngủ trong vườn không?

Trong khu vực vườn quốc gia không có resort hoặc khách sạn. Tuy nhiên, quanh vườn có các điểm dừng chân sinh thái như Mười Ngọt, Sông Trẹm và một số homestay nông dân giá khoảng 200.000-400.000 đồng/người/đêm có bữa ăn. Nếu muốn tiện nghi hơn, khách nên về Cà Mau ngủ (cách 35 km, khách sạn nhiều, giá hợp lý).

6. Cần chuẩn bị gì khi đi rừng U Minh?

Quần áo dài tay sáng màu (tránh chàm đen vì ong rừng ghét), giày kín mũi chống vắt, thuốc xịt muỗi, mũ rộng vành, kem chống nắng, nước uống đủ, đèn pin nhỏ nếu định đi thuyền chiều muộn. Mùa mưa nên có áo mưa và túi chống nước cho điện thoại, máy ảnh.

Cụm điểm tham quan gần

VQG U Minh Hạ nên ghép vào tour du lịch Cà Mau 2-3 ngày để có trải nghiệm trọn vẹn vùng cực Nam. Các điểm dưới đây đều có thể kết hợp với chuyến đi U Minh Hạ.

Đất Mũi và Vườn quốc gia Mũi Cà Mau

Cách U Minh Hạ khoảng 140 km về phía nam, là cực Nam của Tổ quốc và là vùng lõi thứ hai của Khu DTSQ Mũi Cà Mau (cùng UNESCO 2009 với U Minh Hạ). Tại Đất Mũi có Cột mốc toạ độ quốc gia GPS 0001 và biểu tượng con tàu hướng ra biển. Vườn quốc gia Mũi Cà Mau nổi tiếng với rừng đước, rừng ngập mặn và bãi bồi mỗi năm lấn biển 50-80 mét. Du khách có thể đi ca nô xuyên rừng đước, ăn ba khía muối, cua biển Năm Căn. Một ngày tham quan trọn vẹn.

Sân chim Đầm Dơi

Cách Cà Mau khoảng 50 km về phía đông nam, là một trong những sân chim tự nhiên lớn nhất Việt Nam với hàng vạn con cò trắng, cò đen, vạc, diệc làm tổ trên các cây mắm già. Sân chim hoạt động quanh năm nhưng đẹp nhất mùa khô (tháng 12-tháng 3). Có thể đi thuyền len giữa rừng đước ngắm chim, giá tham quan khoảng 100.000-150.000 đồng/người. Buổi sáng và chiều muộn là thời điểm chim về tổ đông nhất.

Hòn Đá Bạc

Cách Cà Mau khoảng 50 km về phía tây, thuộc xã Khánh Bình Tây, huyện Trần Văn Thời cũ. Đây là cụm ba hòn đảo đá nhỏ nối với đất liền bằng cầu, là di tích lịch sử cấp quốc gia liên quan đến chuyên án Cụm tình báo CM12 năm 1981. Tại đây có đền thờ ông Nguyễn Văn Tiên (Cảnh sát nhân dân hy sinh trong chuyên án) và bãi biển nhỏ với đá granit hàng triệu năm tuổi. Tham quan kết hợp với U Minh Hạ rất tiện vì cùng phía tây Cà Mau.

Vườn cò Tân Đức

Cách Cà Mau khoảng 30 km về phía nam, là sân chim quy mô nhỏ hơn Đầm Dơi nhưng yên tĩnh và ít khách hơn. Phù hợp với khách muốn quan sát chim trong môi trường tự nhiên không bị quấy nhiễu.

Chợ Cà Mau và Khu lưu niệm Bác Hồ

Trong trung tâm Cà Mau, có thể ghé chợ Cà Mau buổi sáng để mua đặc sản (mật ong U Minh, tôm khô, cá khô, ba khía muối) và Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại phường 1. Khu lưu niệm có nhà sàn Bác Hồ tái hiện và trưng bày tư liệu, mở cửa miễn phí.