Bài chòi Trung Bộ: trò chơi bài kết hợp hát dân gian

Bài chòi Trung Bộ là gì

Bộ bài chòi gồm những con bài có tên riêng như Nhứt Nọc, Nhì Nghèo, Ông Ầm, Tứ Cẳng, Bảy Liễu. Khách trong chòi mỗi người giữ một thẻ có ba con bài. Anh Hiệu rút một con từ ống bài, rồi thay vì đọc thẳng tên, anh hát một câu hò hoặc câu thai (câu đố) mà cuối câu bật ra tên con bài đó. Ai có con bài trùng thì gõ mõ báo, đủ ba con trên thẻ trước thì thắng và được thưởng.

Chính cái tài ứng khẩu của anh Hiệu làm nên linh hồn cuộc chơi. Câu hô có thể là ca dao sẵn có, có thể do anh Hiệu bịa tại chỗ, chọc cười người trong chòi, gài chuyện thời sự trong làng. Nhạc đệm thường có đàn nhị, trống, sanh (phách tre), tạo không khí hội. Người thắng vui vì được thưởng, người thua vui vì được nghe hát, nên ván nào cũng rộn.

Bộ bài chòi có ba mươi con, chia thành ba pho là pho văn, pho vạn và pho sách, mỗi con một tên và một hình vẽ dân gian. Tên con bài nghe lạ tai và có phần hài hước, như Ông Ầm, Thằng Bí, Nhì Nghèo, Tứ Cẳng, khiến câu hô của anh Hiệu càng có đất để bông đùa. Người trong chòi vừa chờ tên con bài của mình vừa cười theo câu hát, nên bài chòi đông vui kiểu hội làng.

Chòi trong hội bài chòi là những chòi tre nhỏ dựng cao hơn mặt đất, đủ cho vài người ngồi, xếp thành hai hàng đối nhau và một chòi cái ở đầu dành cho ban tổ chức. Mô hình chòi tre này là nét riêng làm nên tên gọi bài chòi, và cũng là lý do trò chơi gắn với sân đình, bãi đất rộng ngày hội. Ngày nay ở phố cổ, chòi được dựng gọn hơn nhưng vẫn giữ dáng để khách hình dung được lối chơi xưa.

Nghe và xem lần đầu thế nào

Ở phố cổ Hội An, bài chòi được tổ chức vào buổi tối bên bờ sông Hoài, khách du lịch ngồi vào chòi hoặc ghế thấp, mua thẻ bài rồi chơi thử. Anh Hiệu, chị Hiệu mặc áo dài khăn đóng, vừa hô bài vừa diễn, có khi ghẹo cả người nước ngoài trong chòi khiến cả sân cười ồ.

Chơi lần đầu, bạn không cần thuộc tên các con bài trước; người tổ chức sẽ chỉ cách gõ mõ khi trùng. Việc nên làm là nghe cách anh Hiệu dẫn câu, vì cái vui nằm ở đoạn hô đố trước khi lộ tên con bài. Một ván ngắn, thua thắng nhanh, chơi vài ván là quen luật.

Ở hội bài chòi Hội An, người điều khiển hay hô cả tiếng Việt lẫn vài câu tiếng Anh cho khách nước ngoài dễ theo, và có người phát thẻ, hướng dẫn tận chòi. Bạn nên đổi ít tiền lẻ trước, vì thẻ bài rẻ và mỗi ván thắng có phần thưởng nhỏ mang tính vui là chính. Ngồi ở chòi giữa sẽ nghe rõ anh Hiệu nhất; ngồi hai đầu thì thoáng và dễ chụp ảnh cả sân.

Lịch sử và UNESCO

Bài chòi ra đời ở các làng quê miền Trung cách nay vài trăm năm, gắn với tục dựng chòi canh nương rẫy và thú chơi bài ngày nông nhàn, rồi thành trò hội ngày Tết. Từ trò chơi trong sân, một dòng bài chòi phát triển thành sân khấu ca kịch bài chòi, kể cả tuồng tích dài.

Từ trò chơi hội, bài chòi phát triển thêm hai nhánh. Một nhánh là hội đánh bài chòi ngày Tết vẫn giữ cách chơi trong chòi tre. Nhánh kia là ca kịch bài chòi lên sân khấu chuyên nghiệp, dựng các vở dài có cốt truyện, nhân vật, do các đoàn nghệ thuật ở miền Trung biểu diễn. Cả hai nhánh cùng dùng vốn làn điệu và các con bài quen thuộc, nên người mê bài chòi hội cũng dễ theo dõi bài chòi sân khấu.

Tháng 12 năm 2017, tại kỳ họp ở đảo Jeju (Hàn Quốc), UNESCO ghi danh Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Di sản trải trên chín tỉnh, thành miền Trung, từ Quảng Bình vào tới Khánh Hòa, trong đó Bình Định được xem là một trong những cái nôi.

Nghệ nhân và làn điệu tiêu biểu

Nhân vật trung tâm của bài chòi là anh Hiệu, chị Hiệu, những người vừa phải thuộc nhiều câu, vừa phải nhanh miệng ứng đối. Nhiều nghệ nhân bài chòi ở Bình Định, Quảng Nam, Phú Yên được phong Nghệ nhân ưu tú vì công giữ trò và dạy lớp trẻ.

Về làn điệu, bài chòi dùng các điệu như xàng xê, hò quảng, xuân nữ, cổ bản, mỗi điệu hợp với một loại câu hô. Ngoài hội bài chòi dân gian, dòng ca kịch bài chòi trên sân khấu chuyên nghiệp diễn các vở dài, do các đoàn nghệ thuật ở miền Trung dàn dựng. Cả hai dòng đều dựa trên vốn câu hát và các con bài quen thuộc.

Xem ở đâu

Chỗ dễ xem nhất cho khách là hội bài chòi buổi tối ở phố cổ Hội An, ngay bên sông Hoài, gần Chùa Cầu; chi tiết lịch và cách chơi ở bài hội bài chòi đêm Hội An. Đây là chỗ khách nước ngoài cũng chơi được nhờ có người hướng dẫn.

Nếu đi các tỉnh như Bình Định, Quảng Nam, Phú Yên vào dịp Tết và lễ hội đầu xuân, bạn có cơ hội xem hội bài chòi dân gian đúng mùa của nó, khi cả làng ra sân dựng chòi. Mẹo: mang theo tiền lẻ để mua thẻ bài và thưởng, và cứ mạnh dạn gõ mõ khi trúng, vì đó là lúc anh Hiệu hát tặng riêng người thắng.

Ở Bình Định, một trong những cái nôi của bài chòi, các dịp hội lớn còn có cả biểu diễn ca kịch bài chòi trên sân khấu bên cạnh hội đánh bài chòi. Nếu có thời gian, bạn nên xem cả hai để thấy đường đi của loại hình này từ trò chơi làng ra sân khấu. Với khách chỉ ghé một buổi tối ở Hội An, hội bài chòi bên sông là lựa chọn gọn và dễ tham gia nhất, hợp cho cả gia đình có trẻ nhỏ.