Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh: câu hát trong lao động của người xứ Nghệ
“Dân ca sinh ra trong lao động của người xứ Nghệ, hát mộc không nhạc đệm, UNESCO ghi danh 2014. Phân biệt hát Ví với hát Giặm và cách tìm nghe qua câu lạc bộ dâ…”
Dân ca Ví, Giặm là lối hát dân gian của người dân hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh, vùng đất quen gọi chung là xứ Nghệ hay Nghệ Tĩnh.
Đây là loại dân ca sinh ra ngay trong lao động: người ta hát khi cấy lúa, kéo lưới, chèo đò, dệt vải, ru con. Điểm làm Ví, Giặm khác nhiều loại dân ca khác nằm ở chỗ nó không cần nhạc đệm, hát mộc bằng giọng địa phương nặng và ấm của xứ Nghệ. UNESCO ghi danh Ví, Giặm năm 2014.
Dân ca Ví, Giặm là gì
Ví và Giặm là hai lối hát khác nhau nhưng hay đi cùng nhau. Hát Ví là lối hát tự do, ngân dài, luyến láy, không theo nhịp cố định, hợp với lúc hát một mình hay hát đối đáp trải dài. Hát Giặm thì có nhịp, câu ngắn gọn, hay lặp lại, dễ hát tập thể và dễ nhớ. Trong một cuộc hát, người ta có thể chuyển qua lại giữa Ví và Giặm.
Ví, Giặm gắn với công việc nên có nhiều tên gọi theo nghề: ví phường vải (hát khi quay tơ dệt vải), ví đò đưa (hát khi chèo đò), ví phường cấy, ví trèo non. Lời hát lấy từ ca dao, tục ngữ và cả những câu ứng tác tại chỗ, nội dung xoay quanh tình yêu, đạo lý, cảnh làm ăn vất vả và cả tự hào về quê hương. Nhiều câu hát đối đáp nam nữ có tính thi tài, bên nào bí câu là thua.
Ví phường vải là dạng nổi tiếng nhất. Xưa các cô gái vừa quay tơ dệt vải ban đêm vừa hát, trai làng bên nghe tiếng thì kéo sang hát đối. Cuộc hát có thể kéo dài mấy canh, đi qua các chặng chào hỏi, thử tài, rồi hát tình, hát tiễn. Vì lời hát đòi ứng đối nhanh và có chữ nghĩa, nhiều nhà nho xứ Nghệ cũng tham gia đặt câu, khiến ví phường vải vừa mộc mạc vừa thấm chất học thức của vùng đất này.
Nghe lần đầu thế nào
Ở các câu lạc bộ dân ca xứ Nghệ, một buổi diễn thường tái hiện cảnh lao động: nhóm nữ ngồi quay tơ và hát ví phường vải, nhóm khác diễn cảnh chèo đò, giã gạo. Có buổi hát mộc không nhạc, có buổi thêm đàn để hợp sân khấu. Giọng hát nặng âm địa phương là dấu hiệu dễ nhận của Ví, Giặm.
Nghe lần đầu, bạn nên phân biệt hai lối: chỗ nào câu ngân dài, tự do, đó là Ví; chỗ nào câu ngắn, có nhịp, hát đều và lặp, đó là Giặm. Nếu gặp đoạn hát đối đáp nam nữ, hãy nghe cách hai bên gài nhau bằng câu đố và câu đáp, vì đó là phần vui và đậm chất trí tuệ dân gian của xứ Nghệ.
Giọng hát nặng âm địa phương có thể hơi khó nghe với người lần đầu, nhưng đó lại là phần làm nên bản sắc của Ví, Giặm, khó lẫn với dân ca vùng đồng bằng Bắc Bộ hay Nam Bộ. Bạn cứ nghe vài bài cho quen tai, rồi để ý cách các câu hát bắt vần với nhau, sẽ thấy cái duyên của lối hát này.
Lịch sử và UNESCO
Ví, Giặm có lịch sử lâu đời, gắn với đời sống nông nghiệp và làng nghề của người dân Nghệ An, Hà Tĩnh. Nhiều làn điệu ra đời từ chính công việc thường ngày, rồi được các thế hệ hát và sửa dần thành vốn dân ca chung của cả vùng. Xứ Nghệ cũng là quê của nhiều danh nhân, nên câu hát ví giặm còn thấm chất trọng chữ nghĩa của vùng đất học.
Vùng đất này là quê của đại thi hào Nguyễn Du và nhiều nhà khoa bảng, nên chất thơ và lối chơi chữ ngấm vào câu hát dân gian. Câu ví giặm hay dùng thể lục bát và song thất, gieo vần chặt, ẩn ý nhiều, đúng kiểu người xứ Nghệ vừa mộc vừa sâu. Trải qua thời gian, một số làn điệu mai một khi các nghề như dệt vải, chèo đò thay đổi, nên việc lập câu lạc bộ để giữ và hát lại các bài cổ càng có ý nghĩa.
Tháng 11 năm 2014, tại kỳ họp ở Paris, UNESCO ghi danh Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sau khi được ghi danh, hai tỉnh đẩy mạnh lập câu lạc bộ dân ca ở các huyện, đưa ví giặm vào trường học và tổ chức liên hoan để giữ và truyền nghề.
Nghệ nhân và làn điệu tiêu biểu
Người giữ Ví, Giặm gồm các nghệ nhân dân gian ở các làng và thành viên câu lạc bộ dân ca của hai tỉnh, nhiều người được phong Nghệ nhân ưu tú, Nghệ nhân nhân dân. Các câu lạc bộ này vừa hát vừa dạy lớp trẻ theo lối truyền miệng, giữ cho giọng hát và làn điệu địa phương không phai.
Về làn điệu, đáng nhớ là ví phường vải, ví đò đưa, ví trèo non, giặm kể, giặm ru, giặm nối, giặm xẩm. Người mới nghe nên bắt đầu từ ví đò đưa, giai điệu ngân dài dễ cảm, rồi nghe sang giặm ru mang chất hát ru. Một số bài quen thuộc như "Giận mà thương" mang âm hưởng ví giặm đã phổ biến khắp cả nước, là cửa vào dễ cho người chưa quen dân ca xứ Nghệ. Muốn nghe nguyên gốc, bạn nên tìm đến các buổi diễn của câu lạc bộ dân ca tại địa phương, nơi giữ lối hát mộc gần với đời sống làng quê.
Người giữ Ví, Giặm gồm các nghệ nhân dân gian ở nhiều làng của hai tỉnh; nhiều người đã được phong Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú nhờ công truyền dạy và sưu tầm làn điệu cổ. Các câu lạc bộ dân ca ở các huyện thường sinh hoạt định kỳ, vừa hát vừa dạy, và tham gia các kỳ liên hoan dân ca ví giặm cấp tỉnh, cấp vùng. Nhờ mạng lưới câu lạc bộ này mà một loại dân ca vốn gắn với nghề nông, nghề dệt vẫn còn người hát khi các nghề cũ đã đổi thay nhiều.
Xem ở đâu
Hiện chưa có suất diễn cố định bán vé cho khách như nhiều loại hình khác, nên cách nghe Ví, Giặm đúng chất nhất là tìm đến các câu lạc bộ dân ca ở Nghệ An và Hà Tĩnh, hoặc Trung tâm Nghệ thuật truyền thống tỉnh Nghệ An ở Vinh, nơi có các nhóm dân ca luyện tập và biểu diễn. Bạn nên liên hệ trước để hỏi lịch, vì các buổi diễn thường theo chương trình chứ không đều hằng ngày.
Dịp dễ gặp Ví, Giặm nhất là các lễ hội và liên hoan dân ca đầu năm ở hai tỉnh, cùng các sự kiện quanh quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Nam Đàn (Nghệ An), khi các câu lạc bộ về hát. Mẹo: nếu đi ngoài mùa lễ, hãy hỏi cơ quan văn hóa địa phương hoặc câu lạc bộ dân ca để biết nhóm nào đang có buổi hát gần ngày bạn đến.
Ở Vinh và vùng lân cận, bạn có thể ghép nghe dân ca vào hành trình thăm Khu di tích Kim Liên ở Nam Đàn, nơi hay có các buổi diễn dân ca phục vụ khách tham quan. Nếu muốn hiểu sâu, bạn nên tìm nghe cả lối hát mộc của câu lạc bộ lẫn các tiết mục dàn dựng có nhạc, để so sánh và thấy được sức sống của làn điệu gốc. Đây là loại hình còn ít điểm diễn cố định, nên chủ động liên hệ trước là cách chắc ăn nhất.
Đang tải bình luận…
Câu chuyện liên quan
Đánh giá
Chưa có đánh giá nào