Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên: tiếng chiêng của núi rừng

Không gian văn hóa cồng chiêng là gì

Cồng là loại có núm ở giữa, chiêng là loại mặt phẳng; người Tây Nguyên gọi chung là chiêng. Một bộ chiêng gồm nhiều chiếc lớn nhỏ, mỗi người cầm một chiếc, đánh so le nhau để các tiếng chồng lên thành một bài. Không có ai chỉ huy bằng gậy; cả dàn nghe nhau mà vào, giống một dàn nhạc mà mỗi nhạc công là một nốt.

Cách đánh này gọi là kỹ thuật đánh móc, mỗi người phụ trách một hoặc vài chiếc theo cao độ, vào đúng phách của mình rồi nhường người kế tiếp, cứ thế xoay vòng cho ra giai điệu. Muốn cả bộ chiêng ăn khớp, người trong buôn phải tập với nhau lâu và nhớ vị trí của mình trong bài. Đó là lý do một dàn chiêng hay thường là người của cùng một buôn, quen tay quen tai nhau, chứ khó ghép người lạ vào chơi ngay được.

Người Tây Nguyên tin rằng chiêng là vật thiêng, có hồn, dùng để nói chuyện với thần linh và tổ tiên. Vì thế tiếng chiêng gắn với những mốc lớn của đời người và của buôn làng: lễ đâm trâu, lễ bỏ mả, lễ mừng lúa mới, mừng nhà rông, đám cưới, đám tang. Nhà nào có nhiều bộ chiêng quý xưa kia được coi là nhà giàu có và có thế lực trong buôn.

Không gian của tiếng chiêng gắn với nhà rông, ngôi nhà chung mái cao vút của buôn làng, với cây nêu dựng giữa sân trong ngày lễ, với ché rượu cần và bếp lửa. Trong lễ bỏ mả, người sống làm lễ tiễn hẳn người chết sang thế giới bên kia, và tiếng chiêng đi suốt mấy ngày lễ. Chính vì gắn với cả một hệ thống tín ngưỡng và sinh hoạt như vậy nên UNESCO ghi danh "không gian" chứ không riêng cây chiêng; tách chiêng khỏi buôn làng và lễ hội thì chiêng mất phần hồn.

Nghe và xem lần đầu thế nào

Trong một đêm cồng chiêng ở buôn làng, người đánh chiêng đi vòng quanh đống lửa hoặc quanh cây nêu, vừa đi vừa đánh, thân người nhún theo nhịp. Phụ nữ và trẻ em múa xoang, tay nắm tay đi thành vòng ngược chiều với hàng chiêng. Người xem được mời uống rượu cần, loại rượu ủ trong ché, hút bằng cần tre.

Nghe lần đầu, bạn hãy để ý là không có một cây chiêng nào chơi trọn bài; mỗi người chỉ đánh vài tiếng của mình, nhiều người ghép lại mới ra giai điệu. Đó là cái khó và cái hay của chiêng. Nhịp chiêng lễ mừng thì rộn và nhanh, nhịp chiêng lễ bỏ mả thì trầm và chậm; nghe kỹ sẽ thấy khí chất của từng loại lễ.

Số chiếc trong một bộ chiêng thay đổi theo tộc người, thường từ sáu đến hơn chục chiếc, chiếc lớn cho tiếng trầm làm nền, chiếc nhỏ chạy tiếng cao. Người đánh dùng dùi bọc vải hoặc đánh bằng nắm tay tùy loại chiêng và tùy vùng. Bạn để ý sẽ thấy đội chiêng và vòng múa xoang đi ngược chiều nhau quanh đống lửa, tạo thế xoay liên tục, đó là bố cục quen thuộc của một đêm chiêng.

Lịch sử và UNESCO

Cồng chiêng có mặt ở Tây Nguyên từ lâu đời, gắn với văn hóa nương rẫy và tín ngưỡng đa thần của các tộc người bản địa. Nhiều chiếc chiêng cổ được đúc từ hợp kim đồng, mua về rồi phải chỉnh lại tiếng cho hợp tai người trong buôn, có những nghệ nhân chuyên đi chỉnh chiêng.

Ngày 25 tháng 11 năm 2005, UNESCO công nhận Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên là Kiệt tác truyền khẩu và di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Năm 2008, cùng đợt với nhã nhạc, di sản này được chuyển vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Địa bàn trải trên năm tỉnh Tây Nguyên là Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng.

Nghệ nhân và bài chiêng tiêu biểu

Người giữ chiêng gồm cả người đánh và người chỉnh chiêng; nghề chỉnh chiêng đòi tai nghe tinh, gõ vào vành để nắn cao độ từng chiếc. Nhiều nghệ nhân ở Đắk Lắk, Gia Lai được phong Nghệ nhân ưu tú vì công dạy lớp trẻ và giữ các bài chiêng cổ.

Các bài chiêng gắn với từng lễ: chiêng mừng lúa mới, chiêng đâm trâu, chiêng bỏ mả, chiêng đón khách. Mỗi tộc người có cách chỉnh và bài bản riêng, nên tiếng chiêng Ê Đê nghe khác tiếng chiêng Ba Na. Đáng lo là lớp trẻ vào phố học và làm ăn, số người biết đánh trọn một bài chiêng cổ đang ít dần, nên các đêm chiêng phục vụ khách cũng là cách giữ nghề.

Người mới nghe có thể bắt đầu từ vài bài dễ nhận. Bài chiêng đón khách (người Ba Na hay gọi là chiêng mừng khách) có nhịp rộn, mở đầu nhiều đêm giao lưu, hợp để làm quen. Bài chiêng mừng lúa mới đi cùng cảnh giã gạo và múa xoang, tiết tấu tươi. Trầm và chậm hơn là các bài dùng trong lễ bỏ mả, nghe rõ chất tiễn biệt. Nếu có dịp nghe đàn t'rưng, đàn đá hay chiêng tre (goong) chơi xen, bạn sẽ thấy bộ gõ Tây Nguyên rộng hơn một dàn chiêng đồng.

Về người giữ nghề, đáng nhắc là nghệ nhân Ama H'Loan (người Ê Đê ở Buôn Ma Thuột), một trong những người chỉnh chiêng và chế tác nhạc cụ có tiếng của Đắk Lắk, đã truyền dạy cho nhiều lớp trẻ trong buôn. Ở các tỉnh, những nghệ nhân như vậy vừa đánh, vừa chỉnh, vừa mở lớp, là mắt xích để bài chiêng cổ không đứt mạch giữa các thế hệ.

Nghề chỉnh chiêng đáng nói riêng. Chiêng mua về thường chưa đúng tiếng mà buôn muốn, người chỉnh chiêng phải gõ nhẹ vào vành và mặt chiêng, nghe rồi nắn tới khi cao độ khớp với cả bộ. Ở Tây Nguyên, người chỉnh chiêng giỏi được cả vùng nể vì tai nghe hiếm có. Các tỉnh nay mở lớp truyền dạy đánh chiêng và chỉnh chiêng cho thanh thiếu niên trong buôn, để lớp sau còn người kế tục.

Xem ở đâu

Ở Đà Lạt, khu vực chân núi Langbiang có các đêm giao lưu cồng chiêng của người Cơ Ho và Lạch, kèm múa xoang và rượu cần, xem chi tiết ở bài đêm cồng chiêng Langbiang. Đây là chỗ dễ tiếp cận cho khách đi Đà Lạt.

Muốn nghe gần với đời sống buôn làng hơn thì lên Buôn Ma Thuột (Đắk Lắk), nơi có các buổi cồng chiêng gắn với buôn của người Ê Đê, xem bài đêm cồng chiêng Buôn Ma Thuột. Mẹo: hỏi trước xem đêm chiêng có phần đốt lửa và mời rượu cần không, vì đó là phần khách được tham gia cùng.

Nếu muốn thấy chiêng gắn với lễ thật của buôn làng, bạn nên canh các dịp lễ đầu năm hoặc mùa lễ hội của từng tỉnh, khi buôn tổ chức mừng lúa mới hay lễ cúng bến nước. Đây là lúc tiếng chiêng vang đúng bối cảnh của nó, khác với các đêm dựng riêng cho khách. Khi dự, bạn nên giữ ý theo hướng dẫn của người trong buôn, vì nhiều nghi thức có phần thiêng, và uống rượu cần thì nhấp vừa phải để còn thưởng thức trọn buổi.