Hát Then và đàn tính: khúc hát nghi lễ của người Tày, Nùng, Thái

Hát Then là gì

Then vừa là nghi lễ vừa là nghệ thuật. Trong lễ, thầy Then (nam gọi là Then, có nơi gọi Bụt, nữ có nơi gọi Mo) hát kể một hành trình tưởng tượng lên trời để dâng lễ, mỗi chặng đường ứng với một làn điệu. Người nghe theo đó mà hình dung đoàn quân nhà Then đi qua sông, qua núi, qua các cửa trời.

Cây đàn tính là bạn đường của lời hát. Đàn có bầu vang làm từ quả bầu khô, cần dài, thường hai hoặc ba dây, tiếng đàn tròn và ấm. Thầy Then vừa gảy đàn tính vừa hát, chân đeo chùm xóc nhạc để giữ nhịp, tạo nên bộ ba tiếng đàn, tiếng hát và tiếng nhạc xóc quyện vào nhau. Ngày nay Then còn được đưa lên sân khấu thành Then văn nghệ, tách khỏi phần lễ, để hát trong hội và phục vụ khách.

Trong đời sống bản làng, người ta mời thầy Then làm nhiều loại lễ khác nhau: lễ cầu an đầu năm, lễ giải hạn khi trong nhà có người ốm, lễ mừng nhà mới, và lễ cấp sắc cho người theo nghề Then. Mỗi loại lễ có bài Then riêng và độ dài riêng, có lễ chỉ một buổi, có lễ kéo cả đêm. Vì bám sát vòng đời và mùa vụ của người vùng cao, Then vừa là chỗ dựa tinh thần vừa là kho tàng thơ ca truyền miệng của các tộc người này.

Nghe và xem lần đầu thế nào

Trong bản, một buổi Then văn nghệ thường có vài người vừa đàn tính vừa hát, có khi cả tốp nữ mặc áo chàm ngồi thành hàng. Giai điệu Then đều đặn, dìu dặt, lời hát theo thể thơ, kể chuyện mùa màng, tình yêu, ca ngợi bản làng. Người xem hay được mời hát theo câu điệp khúc đơn giản.

Nghe lần đầu, bạn nên chú ý tiếng đàn tính làm nền liên tục và tiếng nhạc xóc lách cách giữ nhịp; hai âm này là dấu nhận biết của Then, khó lẫn với dân ca vùng khác. Nếu xem được một đoạn Then lễ thật, hãy để ý cách thầy Then đổi làn điệu mỗi khi "đi" sang một chặng mới của hành trình lên trời.

Cây đàn tính không khó chơi vài nốt đơn giản, nên ở nhiều điểm du lịch cộng đồng, chủ nhà mời khách cầm thử đàn và gảy theo. Trang phục của người hát Then thường là áo chàm, khăn đội đầu, có nơi thêm mũ và áo lễ nhiều màu cho phần Then lễ. Nếu đi vào tối, bạn nên mang theo áo ấm vì các bản vùng cao lạnh, và ngồi gần để nghe rõ tiếng đàn tính vốn không lớn.

Lịch sử và UNESCO

Then có lịch sử lâu đời trong đời sống tín ngưỡng của người Tày, Nùng, Thái ở các tỉnh như Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Hà Giang, Bắc Giang và một số vùng Tây Bắc. Trong nhiều thế kỷ, Then được truyền theo lối cha truyền con nối hoặc thầy truyền trò, gắn với nghề làm thầy cúng trong bản.

Điểm đáng nói là Then được ghi danh với tư cách di sản chung của ba dân tộc Tày, Nùng, Thái, cho thấy loại hình này có mặt ở địa bàn rộng và có nhiều biến thể địa phương cùng chia một cội nguồn. Hồ sơ được xây dựng với sự tham gia của nhiều tỉnh, dựa trên khảo sát các thầy Then và nghệ nhân đàn tính còn hành nghề.

Tháng 12 năm 2019, tại kỳ họp ở Bogotá (Colombia), UNESCO ghi danh Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Di sản trải trên nhiều tỉnh miền núi phía Bắc, mỗi vùng có làn điệu và cách hát riêng.

Nghệ nhân và làn điệu tiêu biểu

Người giữ Then là các thầy Then và nghệ nhân đàn tính trong bản, nhiều người được phong Nghệ nhân ưu tú, Nghệ nhân nhân dân. Bên cạnh Then lễ, có dòng Then văn nghệ do các đội văn nghệ và câu lạc bộ trong tỉnh dàn dựng để hát ở hội và điểm du lịch. Hai dòng này bổ trợ nhau: Then lễ giữ phần gốc tín ngưỡng, Then văn nghệ giúp đưa làn điệu và cây đàn tính đến đông người nghe hơn.

Then mỗi vùng có sắc thái khác nhau: Then Cao Bằng, Then Lạng Sơn, Then Tuyên Quang, Then Bắc Kạn, Then Thái ở Tây Bắc. Điểm chung là cây đàn tính và lối hát kể; điểm riêng nằm ở giai điệu và giọng địa phương. Việc trẻ em trong bản học đàn tính, hát Then trong các câu lạc bộ là cách di sản này tiếp tục sống.

Người mới nghe nên tìm vài bài Then văn nghệ quen thuộc để dễ vào, như Then "Đường về bản em" hay các bài ca ngợi quê hương thường mở đầu chương trình, giai điệu sáng và lời dễ hiểu. Trong Then lễ, đáng chú ý là đoạn "khảm hải" (vượt biển), một chặng trong hành trình lên trời, khi thầy Then hát kể đoàn quân chèo thuyền qua biển, tiết tấu đàn tính dồn dập hẳn để tả sóng gió. Nghe được đoạn này là nắm được cái lõi kể chuyện của Then.

Về người giữ nghề, nhiều nghệ nhân đàn tính ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang được phong Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú nhờ công truyền dạy cho lớp trẻ. Ở tầm phổ biến rộng, các đoàn nghệ thuật tỉnh và đội văn nghệ đưa hát Then, đàn tính lên sân khấu và truyền hình, giúp lớp khán giả trẻ biết đến cây đàn tính. Chính lớp nghệ nhân trong bản cùng các đội văn nghệ đó là cầu nối giữa Then trong lễ và Then trên sân khấu.

Nhiều tỉnh có liên hoan hát Then đàn tính tổ chức luân phiên, quy tụ nghệ nhân các dân tộc Tày, Nùng, Thái về so tài, đây là dịp thấy rõ sự phong phú của một di sản trải rộng nhiều vùng. Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian đã ghi chép lời Then cổ thành sách, giúp giữ vốn bài bản mà trước kia chỉ truyền miệng.

Xem ở đâu

Một chỗ dễ tiếp cận cho khách là làng Quỳnh Sơn ở Lạng Sơn, nơi có nhà sàn của người Tày và các buổi hát Then, đàn tính phục vụ khách du lịch cộng đồng; chi tiết ở bài hát Then ở Quỳnh Sơn, Lạng Sơn.

Nếu đi các tỉnh Cao Bằng, Tuyên Quang, Bắc Kạn vào dịp lễ hội đầu xuân, bạn có thể gặp Then trong hội lồng tồng (hội xuống đồng) của người Tày, đó là dịp nghe Then gần với đời sống bản nhất. Mẹo: hỏi trước điểm lưu trú cộng đồng xem tối có tổ chức đàn tính hát Then không, vì nhiều bản chỉ tổ chức khi có đoàn khách đặt trước.

Một cách khác là ghép Then vào chuyến đi các điểm cảnh quan nổi tiếng của vùng, như thác Bản Giốc và hồ Ba Bể, vì quanh đó có các bản người Tày làm du lịch cộng đồng và có đội văn nghệ hát Then. Khi đặt homestay, bạn nên hỏi rõ buổi hát kéo dài bao lâu, có phần dạy gảy đàn tính hay mời khách hát theo không, để chọn chỗ hợp với nhóm của mình. Đi đúng bản có nghệ nhân thật thì buổi Then đậm chất hơn hẳn các chương trình dựng vội.