Hát Xẩm: tiếng đàn nhị và bài ca của người hát rong

Hát Xẩm là gì

Nhạc cụ gốc của Xẩm rất gọn để mang đi hát dạo: cây đàn nhị (đàn cò) kéo bằng vĩ, bộ sênh gõ nhịp, có khi thêm cái trống mảnh, cặp phách hay đàn bầu. Một người vừa kéo nhị vừa hát, chân gõ sênh, là đủ thành một chầu xẩm ngoài chợ. Khi hát thành nhóm thì có thêm người đệm đàn, người bắt nhịp, người phụ họa.

Lời Xẩm thường lấy từ ca dao, truyện thơ, thơ lục bát của các nhà thơ như Nguyễn Khuyến, Tản Đà, và cả những bài mới đặt để châm biếm chuyện thời sự. Vì hát nơi đông người qua lại nên Xẩm hát to, rõ lời, dễ nghe, và có nhiều câu đưa đẩy, câu "xin" khéo để giữ khách dừng chân. Giọng hát Xẩm thô mộc, nhấn nhá theo tiếng nói, đôi khi pha chút giễu cợt, nghe gần với cách người ta kể lể, than thân ngoài đời.

Nghe thế nào cho lần đầu

Bài dễ vào nhất là "Xẩm chợ" và "Xẩm thập ân" (kể mười ơn cha mẹ), rồi đến "Anh Khóa" (còn gọi "Tiễn chân anh Khóa xuống tàu") phổ thơ Á Nam Trần Tuấn Khải, và các bài huê tình vui tươi tình tứ. Có một điệu riêng gắn với Hà Nội đầu thế kỷ 20 là "Xẩm tàu điện", hát trên các toa tàu điện leng keng chạy quanh phố ngày xưa.

Khi nghe, để ý cách tiếng đàn nhị đi sát theo giọng hát, luồn lách như một người bạn hát đối. Chú ý nhịp sênh gõ đều dưới chân người hát, giữ cho câu hát không trôi. Và nghe kỹ lời: Xẩm là dòng nhạc kể chuyện, nên phần lời và cách châm biếm mới là chỗ đáng nghe, giai điệu chỉ là cái nền để chở lời đi. Người mới nên chọn bản thu rõ lời, hoặc nghe trực tiếp ở cự ly gần để bắt được từng câu.

Nội dung các bài xẩm rất đời: có bài kể cảnh mồ côi, cảnh nghèo, có bài trách kẻ bạc tình, có bài châm biếm thói hối lộ, thói khoe khoang. Vì hát cho người lao động nghe nên xẩm nói thẳng, đôi khi tục mà duyên, gần với tiếng nói của người bình dân ngoài chợ. Nghe xẩm là nghe một lát cắt đời sống của người nghèo Bắc Bộ xưa, ở dạng mộc, chưa qua trau chuốt như nhạc sân khấu.

Lịch sử và danh hiệu

Xẩm gắn với sinh hoạt phố chợ và giao thông đường thủy, đường bộ ở Bắc Bộ nhiều đời. Người hát xẩm xưa thường tổ chức thành phường, có tổ nghề, người khiếm thị học nghề để tự nuôi sống mình bằng tiếng hát. Sang giữa thế kỷ 20, khi đời sống thay đổi và tàu điện Hà Nội ngừng chạy, lớp nghệ nhân hát dạo thưa dần, có lúc tưởng thất truyền.

Có một chi tiết gắn xẩm với Hà Nội: đầu và giữa thế kỷ 20, khi thành phố còn tàu điện, người hát xẩm lên các toa tàu hát kiếm sống, hình thành điệu "xẩm tàu điện" với nhịp và lời hợp với cảnh phố phường. Khi tàu điện ngừng chạy vào những năm 1990, một phần không gian sống của xẩm cũng mất theo. Đây là lý do việc khôi phục xẩm sau này phải dựa nhiều vào bản thu cũ và trí nhớ của số ít nghệ nhân còn lại.

Xẩm hiện chưa được UNESCO ghi danh. Năm 2022, nghệ thuật hát Xẩm ở Ninh Bình được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tỉnh Ninh Bình cùng các câu lạc bộ đang xây dựng hồ sơ để hướng tới trình UNESCO ghi danh, nhưng tính đến nay Xẩm mới có danh hiệu cấp quốc gia, chưa có danh hiệu của UNESCO. Việc ghi danh quốc gia này gắn với vùng Yên Mô, nơi có truyền thống hát xẩm lâu đời.

Nghệ nhân và làn điệu tiêu biểu

Tên gắn chặt nhất với Xẩm là NSƯT Hà Thị Cầu (mất năm 2013), quê Yên Mô, Ninh Bình, được gọi là "báu vật sống" và người hát rong cuối cùng của thế kỷ 20. Bà giữ được nhiều bài xẩm cổ và truyền lại cho lớp sau, các bản thu của bà nay là tư liệu quý để học lại lối hát gốc. Bà vừa kéo nhị vừa hát, giọng khàn đục mà nhiều cảm, và có tài đặt lời mới cho các điệu cổ. Sau bà, một số nghệ sĩ và nhóm trẻ ở Hà Nội đã đứng ra khôi phục, dựng lại chiếu xẩm và đưa xẩm trở lại sân khấu, đường phố, học lại từ chính các bản thu và học trò của bà. Trong số này có nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa, người từng theo học Hà Thị Cầu và lập nhóm biểu diễn xẩm ở Hà Nội, cùng NSND Xuân Hoạch, một tay đàn gắn bó với việc phục dựng xẩm.

Các làn điệu Xẩm gồm nhiều điệu như xẩm chợ, xẩm tàu điện, thập ân, huê tình, ba bậc, phồn huê, riềm huê. Mỗi điệu có nhịp và cách nhấn khác nhau, người hát chọn điệu tùy nội dung bài: kể ơn cha mẹ thì dùng thập ân, trêu ghẹo tình tứ thì dùng huê tình, kể chuyện dài thì dùng xẩm chợ. Chính sự linh hoạt này giúp một người hát xẩm có thể ứng tác, thêm bớt lời cho hợp đám đông trước mặt.

Xem ở đâu

Ở Hà Nội, chiếu Xẩm được các nhóm trẻ khôi phục và hát định kỳ ở khu vực chợ Đồng Xuân và quanh hồ Hoàn Kiếm vào cuối tuần, gần đền Bà Kiệu. Ở Ninh Bình, các câu lạc bộ xẩm Yên Mô diễn trong dịp liên hoan và lễ hội của tỉnh. Đây là một trong ít loại hình bạn có thể nghe ngoài trời, giữa phố, đúng với gốc hát rong của nó, không cần vé vào rạp.

Vì hát ngoài trời nên xẩm phụ thuộc thời tiết, mưa gió thì hoãn, tốt nhất là ghé vào tối cuối tuần khô ráo. Không có vé, bạn đứng nghe cùng người qua đường, muốn thì bỏ ít tiền vào tráp như lệ xưa. Nên đứng gần để nghe rõ lời, vì cái hay của xẩm nằm ở phần kể chuyện và câu châm biếm.

Trên GoVietnam, buổi hát Xẩm ở khu vực đền Bà Kiệu, Hoàn Kiếm được giới thiệu ở trang "Nghe hát Xẩm ở đền Bà Kiệu", kèm khung giờ và địa điểm để bạn ghé nghe ngay giữa lòng phố cổ.