Hát Xoan Phú Thọ: hát thờ ở cửa đình đất Tổ

Hát Xoan là gì

Hát Xoan gắn với phường Xoan, tức các nhóm hát có tổ chức trong làng, đứng đầu là ông trùm. Phường gồm kép (nam) đánh trống và đàn, đào (nữ) hát và múa. Một canh hát Xoan đủ lệ đi theo trình tự ba chặng: hát thờ (nghi thức mở đầu, hát chúc và mời Vua, thánh), rồi đến các quả cách (những bài dài kể tích, ca ngợi), và cuối cùng là hát hội, phần vui với các tiết mục giao duyên như hát đúm, mó cá.

Điểm đặc biệt của Xoan nằm ở chỗ nó là hát thờ ngay tại cửa đình, gắn chặt với tín ngưỡng thờ Vua Hùng, thứ tín ngưỡng riêng của vùng đất Tổ. Xoan không phải để hát chơi bất cứ lúc nào; theo lệ xưa, các phường Xoan đi hát ở đình làng mình và kết nghĩa hát ở đình làng khác vào mùa xuân, gọi là tục nước nghĩa.

Tục nước nghĩa đáng nói riêng: hai làng kết nghĩa thì phường Xoan làng này sang hát ở đình làng kia, được đón tiếp như khách quý, hát xong lại mời đáp lễ mùa sau. Nhờ lệ đi hát vòng như vậy mà Xoan lan ra nhiều đình quanh vùng đất Tổ và giữ được mối ràng buộc giữa các làng. Trong phần hát hội, các trò như hát đúm, mó cá còn là dịp trai gái làng làm quen, nên Xoan vừa là hát thờ vừa là sinh hoạt cộng đồng đầu xuân.

Nghe và xem lần đầu thế nào

Ở đình Hùng Lô hay các đình vùng Việt Trì, một canh Xoan phục vụ khách thường rút gọn nhưng vẫn giữ nét chính: đào kép ngồi và đứng trước hương án, kép gõ trống dẫn nhịp, đào hát và múa những động tác mô phỏng lao động. Lời Xoan cổ nhiều chữ khó, nên người hướng dẫn thường tóm tắt tích trước mỗi bài.

Nghe lần đầu, bạn nên để ý nhịp trống của kép, vì trống là cái giữ khung cho cả canh hát. Ở phần hát hội, khách có khi được mời tham gia trò mó cá, cầm tay đi vòng, đây là đoạn vui nhất và dễ hòa vào nhất. Đừng cố hiểu hết lời cổ; nắm được trình tự ba chặng là đủ cho lần đầu.

Đào Xoan thường mặc áo tứ thân, đầu chít khăn, kép mặc áo the khăn xếp, đội hình ngồi và đứng trước hương án theo lối cổ. Không gian hát là gian giữa của đình, quay về phía ban thờ, nên khi xem bạn nên giữ ý như đang dự một nghi lễ. Nếu đi theo đoàn, hãy nhờ hướng dẫn viên xin phép chụp ảnh, vì nhiều đình có quy định riêng ở khu thờ.

Một canh Xoan mở đầu bằng các bài hát thờ như Giáo trống, Giáo pháo, Thơ nhang và Đóng đám, là những bài nghi thức mời và chúc thánh. Sang phần quả cách, bạn sẽ nghe những bài dài như Kiều Giang cách, Hồi liên cách; đây là phần khó, đào kép hát kể theo lối cổ, nhiều chữ Hán Nôm. Đến phần hát hội thì nhẹ và vui hẳn, với hát đúm, mó cá, xin hoa đố chữ, là lúc dễ nghe nhất cho người lần đầu. Nắm ba mốc này là bạn theo được trọn canh hát.

Ở phần mó cá, đào kép và có khi cả khách nắm tay nhau làm động tác lượn như đàn cá bơi rồi "úp" bắt cá, một trò diễn xướng vui kết thúc canh Xoan. Đây là chi tiết khiến Xoan khác các lối hát thờ khác: phần lễ trang nghiêm ở đầu và phần hội rộn ràng ở cuối nằm ngay trong một canh hát, cho thấy Xoan vừa thờ thần vừa gắn với vui hội của làng.

Lịch sử và UNESCO

Hát Xoan có gốc lâu đời ở Phú Thọ, gắn với truyền thuyết thời Hùng Vương và tục thờ ở các đình cổ quanh Việt Trì. Có thời kỳ Xoan mai một, số nghệ nhân biết hát trọn bài chỉ còn đếm trên đầu ngón tay, nhiều đình bỏ lệ hát.

Năm 2011, UNESCO ghi danh Hát Xoan Phú Thọ vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, do nguy cơ thất truyền. Sau nhiều năm phục hồi phường Xoan, truyền dạy cho lớp trẻ và khôi phục lệ hát ở đình, đến tháng 12 năm 2017, tại kỳ họp ở Jeju (Hàn Quốc), UNESCO đưa Hát Xoan ra khỏi danh sách khẩn cấp và ghi vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là trường hợp đầu tiên một di sản đi trọn từ danh sách khẩn cấp sang danh sách đại diện.

Nghệ nhân và làn điệu tiêu biểu

Việc cứu Xoan gắn với các nghệ nhân cao tuổi ở bốn phường Xoan gốc quanh Việt Trì là An Thái, Thét, Phù Đức và Kim Đái (Kim Đới). Chính lớp nghệ nhân này đã truyền lại các quả cách cổ cho lớp đào kép trẻ, giúp khôi phục đủ bài bản để hồ sơ chuyển danh sách được công nhận.

Vào thời điểm làm hồ sơ khẩn cấp, số nghệ nhân cao tuổi còn hát được trọn quả cách cổ chỉ còn rất ít, phần lớn đã ngoài tám mươi tuổi, nên việc ghi âm, ghi hình và mở lớp truyền dạy được làm gấp. Tỉnh Phú Thọ tu bổ các đình cổ nơi phường Xoan hát, phục hồi lệ hát ở đình và đưa Xoan vào dạy trong trường, nhờ đó số người biết hát tăng trở lại, đủ cơ sở để UNESCO chuyển di sản sang danh sách đại diện năm 2017.

Về bài bản, Xoan có hệ thống các quả cách như Kiều Giang cách, Nhàn ngâm cách, Tràng mai cách, cùng các tiết mục hát hội như hát đúm, mó cá, bợm gái. Các phường Xoan nay có cả lớp đào kép nhỏ tuổi, được dạy trong trường và câu lạc bộ, để lối hát thờ này tiếp tục vang ở cửa đình mỗi mùa xuân. Việc có lớp kế cận trẻ tuổi là điều mà thời làm hồ sơ khẩn cấp còn thiếu, nên đây được xem là kết quả rõ nhất của quá trình phục hồi.

Xem ở đâu

Chỗ xem tiện nhất cho khách là đình Hùng Lô ở Việt Trì, một ngôi đình cổ còn giữ được kiến trúc gỗ, nơi có các canh hát Xoan phục vụ đoàn khách; chi tiết ở bài hát Xoan ở đình Hùng Lô.

Dịp đáng đi nhất là đầu xuân, quanh lễ Giỗ Tổ Hùng Vương (mùng 10 tháng 3 âm lịch), khi các phường Xoan hát ở đình theo đúng lệ mùa. Mẹo: nếu đi ngoài mùa lễ, nên liên hệ trước đình hoặc phường Xoan để đặt canh hát, vì Xoan gắn với lịch hội chứ không diễn hằng ngày.

Bạn có thể ghép nghe Xoan vào hành trình về Đền Hùng, vì các đình hát Xoan nằm quanh Việt Trì, cùng tỉnh Phú Thọ, tiện đi trong ngày. Ngoài đình Hùng Lô, một số đình gốc của bốn phường Xoan cũng mở cửa đón khách theo đoàn. Khi đặt, bạn nên nói rõ muốn nghe canh Xoan đủ ba chặng hay chỉ trích đoạn ngắn, vì thời lượng khác nhau nhiều và ảnh hưởng đến lịch cả ngày.