Quan họ Bắc Ninh: lối hát đối đáp không nhạc đệm của vùng Kinh Bắc

Quan họ là gì

Một "bọn" Quan họ thường gồm dăm sáu liền anh hoặc liền chị. Liền anh chít khăn xếp, mặc áo the, quần trắng, tay cầm ô đen. Liền chị vấn khăn mỏ quạ, mặc áo tứ thân mớ ba mớ bảy (mặc nhiều lớp áo lồng vào nhau), thắt bao lưng, đội nón quai thao rộng vành. Người hát đứng thành cặp, một người dẫn giọng (giọng hàng đầu), một người luồn theo (giọng hàng hai), hai giọng chồng khít đến mức người nghe tưởng chỉ có một.

Dân trong nghề gói kỹ thuật hát vào bốn chữ: vang, rền, nền, nảy. "Vang" là tiếng mở ra xa, "rền" là ngân đều và no hơi, "nền" là giữ cho câu chắc và tròn, "nảy" là cách bật hạt ở cuối chữ, nghe lấm tấm như hạt gạo rơi. "Nảy" là chỗ khó nhất, người mới phải tập nhiều năm mới bật ra được hạt.

Có ba lối hát. Hát canh diễn trong nhà giữa hai bọn kết bạn, kéo dài từ tối đến gần sáng theo một trình tự chặt: mở đầu bằng giọng lề lối (những bài cổ, chậm, khó), sang giọng vặt (phần dài nhất, gồm nhiều bài quen), rồi khép lại bằng giọng giã bạn lúc chia tay. Hát hội hát ngoài đình, ngoài đồi trong dịp hội xuân, đông người xem. Hát thi có ban giám khảo chấm được thua giữa các bọn. Xuyên suốt cả ba lối là nguyên tắc đối đáp: bên ra một câu, bên kia phải "đối" lại cùng làn điệu mà lời khác đi.

Trước khi vào canh hát, hai bên còn có lệ mời trầu, mời nước, nói những câu khiêm nhường theo lối "chơi Quan họ". Chính cái nền lễ nghi ấy khiến canh hát vừa là cuộc thi tài, vừa là cuộc gặp gỡ bạn bè giữ tình nghĩa hai làng. Người hát gọi nhau bằng "anh Hai, anh Ba, chị Hai, chị Ba" theo thứ trong bọn, xưng hô nhã nhặn suốt buổi.

Một điểm dễ nhận là Quan họ gốc không có động tác múa cầu kỳ, người hát đứng khá tĩnh, tay cầm nón hoặc ô, để giọng và lời làm chính. Cái duyên nằm ở ánh mắt, ở cách hai người hát ăn ý với nhau, và ở lời ca đối đáp có khi ví von, có khi đố chữ. Người trong vùng vẫn nói "chơi" Quan họ chứ ít nói "hát", vì với họ đây là một thú chơi tao nhã gắn với tình bạn, tình làng, không phải nghề kiếm sống.

Nghe thế nào cho lần đầu

Nếu chưa quen, hãy bắt đầu bằng vài bài đã thành kinh điển và dễ vào tai: "Ngồi tựa mạn thuyền", "Cây trúc xinh", "Se chỉ luồn kim", "Còn duyên", "Trống cơm", "Xe chỉ vá may". Cuối buổi bao giờ cũng là bài giã bạn "Người ở đừng về", nghe câu này là biết canh hát sắp tàn.

Khi nghe, chú ý ba thứ. Thứ nhất là chỗ hai giọng chồng nhau: cố nghe xem có phải hai người đang hát cùng một câu. Thứ hai là những chữ ngân dài rồi vuốt nhẹ ở cuối, chỗ nghệ nhân "nảy" ra hạt. Thứ ba là lời: Quan họ chen nhiều tiếng đưa hơi như "i, a, ư, hự, ru hời" vào giữa câu, nghe lạ tai nhưng đó là phần hồn của làn điệu, bỏ đi thì câu hát trơ ra.

Nên phân biệt hai cách nghe. Bản thu trên sân khấu ngày nay thường có phối khí, thêm đàn, thêm bè, mượt và dễ nghe. Còn lối cổ trong canh hát ở làng là hát mộc, chỉ có giọng người, nghe thô hơn nhưng gần gốc. Nếu có dịp, hãy nghe cả hai để thấy khác biệt. Đi hội Lim ở Tiên Du (chính hội 13 tháng Giêng âm lịch) sẽ nghe hát trên thuyền giữa hồ và hát ở các lán trại quanh đồi Lim.

Lịch sử và danh hiệu

Quan họ có gốc rễ lâu đời ở vùng Kinh Bắc, gắn với sinh hoạt hội hè đình đám và tục kết bạn giữa các làng. Qua nhiều đời, vùng này giữ được một hệ thống làn điệu đồ sộ, tài liệu sưu tầm ghi nhận hơn 200 làn điệu và hàng trăm bài lời, phần lớn viết theo thể lục bát và song thất lục bát.

Ngày 30 tháng 9 năm 2009, tại kỳ họp của Ủy ban Liên chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể ở Abu Dhabi, Dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là danh sách "đại diện", dành cho những di sản tiêu biểu cho sức sáng tạo của cộng đồng, khác với danh sách "cần bảo vệ khẩn cấp" mà Ca trù của Việt Nam nằm trong (được ghi danh cùng năm 2009).

Nghệ nhân và làn điệu tiêu biểu

Làn điệu Quan họ chia làm ba nhóm theo trình tự một canh hát. Giọng lề lối là những bài cổ, chậm, khó, hát mở đầu như "La rằng", "Đường bạn Kim Loan", "Cây gạo", "Tình tang". Giọng vặt là phần dài và phong phú nhất, gồm những bài quen thuộc như "Ngồi tựa mạn thuyền", "Cây trúc xinh", "Còn duyên", "Trống cơm". Giọng giã bạn hát lúc chia tay, buồn và luyến, tiêu biểu là "Người ở đừng về", "Chia rẽ đôi nơi", "Kẻ Bắc người Nam".

Trong lớp nghệ sĩ đưa Quan họ lên sân khấu và ghi âm rộng rãi có NSND Thúy Cải và NSƯT Thúy Hường, những giọng gắn liền với Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Ở các làng gốc như Diềm (Viêm Xá), Bồ Sơn, Thị Cầu, Ó vẫn còn các nghệ nhân cao tuổi được phong danh hiệu, họ truyền nghề cho lớp trẻ qua những canh hát tại nhà và các lớp dạy trong làng. Nhiều gia đình ở đây giữ nếp cả nhà biết hát, ông bà truyền cho con cháu.

Xem ở đâu

Cách nghe gần với lối cổ nhất là canh hát tại nhà chứa Quan họ ở làng Diềm (xã Hòa Long, Bắc Ninh), nơi các nghệ nhân hát mộc quanh chiếu trầu, không loa đài. Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh dựng chương trình định kỳ cho khách, có phần giới thiệu và biểu diễn các làn điệu tiêu biểu. Vào dịp đầu xuân, hội Lim ở Tiên Du là nơi tập trung đông nhất, với canh hát trên thuyền giữa hồ và các lán hát quanh đồi.

Trên GoVietnam, trải nghiệm nghe Quan họ hát trên thuyền tại Bắc Ninh được giới thiệu ở trang "Nghe Quan họ trên thuyền ở Bắc Ninh", kèm lịch suất, giá vé và cách đặt chỗ để nghe trực tiếp thay vì chỉ qua bản thu.