Nhạc Trịnh và văn hóa phòng trà: nghe Trịnh Công Sơn ở Sài Gòn, Hà Nội

Nhạc Trịnh và phòng trà là gì

Trịnh Công Sơn viết hàng trăm ca khúc, chia thành mấy mảng quen thuộc: tình ca (Diễm xưa, Hạ trắng, Nắng thủy tinh), ca khúc về thân phận con người (Cát bụi, Một cõi đi về), và những bài phản đối chiến tranh trong tập Ca khúc da vàng (Gia tài của mẹ, Ngủ đi con). Lời nhạc Trịnh nhiều hình ảnh và mang màu triết lý về đời người, tình yêu và cái chết, nên người ta hay nói nghe Trịnh là nghe lời nhiều hơn nghe giai điệu.

Phòng trà là không gian hợp với dòng nhạc này. Khác với quán bar hay tụ điểm ca nhạc ồn ào, phòng trà đề cao chuyện ngồi nghe: ánh sáng dịu, ban nhạc mộc với piano hoặc guitar, ca sĩ hát gần khách. Ở phòng trà, một bài Trịnh thường được hát chậm, tối giản, để lời và giọng nổi lên.

Trịnh Công Sơn sinh năm 1939, tuổi trẻ gắn với Huế, sau đó sống và sáng tác nhiều ở Sài Gòn. Ca khúc đầu tay của ông là Ướt mi, ra đời cuối thập niên 1950. Từ đó ông viết đều trong mấy chục năm, để lại một khối ca khúc mà đến nay các ca sĩ nhiều thế hệ vẫn hát. Điều làm nhạc Trịnh sống lâu nằm ở phần lời: câu chữ giản dị mà gợi, đọc như thơ, nên nhiều người thuộc lời trước cả khi nhớ giai điệu.

Nghe lần đầu thế nào

Đi phòng trà, bạn nên đặt bàn trước và đến sớm để chọn chỗ gần sân khấu. Chương trình thường có nhiều ca sĩ hát luân phiên, xen giữa là nhạc Trịnh, bolero và tình khúc xưa. Nếu muốn nghe nguyên một đêm nhạc Trịnh thì nên chọn các đêm chủ đề, thường được phòng trà báo trước trên trang chính thức.

Nghe Trịnh lần đầu, bạn hãy bắt đầu từ vài bài dễ vào như Diễm xưa, Hạ trắng, Cát bụi, rồi để ý ca từ. Nhiều người thích bản mộc chỉ guitar và giọng hát, vì đó là cách gần với lối Trịnh Công Sơn tự đàn hát cho bạn bè nghe thuở sinh thời. Ở phòng trà, giữ yên lặng khi ca sĩ hát là phép lịch sự cơ bản của không gian này.

Từ phòng trà Sài Gòn trước 1975 đến nay

Văn hóa phòng trà ở Sài Gòn nở rộ từ thập niên 1960 đến trước năm 1975, với các phòng trà và vũ trường quanh khu trung tâm, nơi nhiều danh ca và nhạc sĩ đi hát. Chính trong không khí ấy, tên tuổi Trịnh Công Sơn gắn với giọng hát Khánh Ly; đôi Sơn - Ly hát ở sân trường và các tụ điểm, đưa Ca khúc da vàng và các tình khúc đến lớp sinh viên.

Sau 1975, sinh hoạt phòng trà trầm xuống một thời gian, rồi hồi sinh từ thập niên 1990 khi các phòng trà ca nhạc mở lại ở TP.HCM. Đến nay, phòng trà vẫn là chỗ nghe tình khúc và nhạc Trịnh đều đặn ở Sài Gòn, và mô hình này cũng lan ra Hà Nội và các thành phố khác. Nhiều quán mở rồi đóng, nên nếu muốn đi, bạn nên tra tên quán và lịch diễn còn cập nhật trước khi đến.

Khi Trịnh Công Sơn qua đời năm 2001, nhiều người hâm mộ đến tiễn, và từ đó các đêm nhạc tưởng nhớ ông được tổ chức đều mỗi dịp tháng tư. Ở TP.HCM, khu vực quanh nơi ông từng sống trở thành điểm lui tới của người mê nhạc Trịnh. Chính vì có lớp khán giả trung thành như vậy mà các phòng trà vẫn giữ đều những đêm hát Trịnh, bên cạnh tình khúc tiền chiến và bolero.

Ca sĩ và bài hát tiêu biểu

Người gắn với nhạc Trịnh nhất là ca sĩ Khánh Ly, giọng hát đưa nhạc Trịnh đến công chúng từ thập niên 1960. Sau này nhiều ca sĩ khác cũng hát Trịnh theo cách riêng, như Hồng Nhung, Cẩm Vân, Quang Dũng. Bản thân Trịnh Công Sơn cũng tự hát nhạc mình, giọng mộc và chậm. Mỗi giọng cho một cách cảm khác nhau, nên nghe nhiều người hát cùng một bài Trịnh cũng là một cái thú riêng của người mê dòng nhạc này.

Một số bài nên biết khi mới nghe Trịnh: Diễm xưa, Hạ trắng, Biển nhớ, Cát bụi, Một cõi đi về, Nhớ mùa thu Hà Nội, Em còn nhớ hay em đã quên. Đây là những bài hay được hát ở phòng trà và dễ cảm cho người lần đầu. Nghe quen rồi thì tìm đến mảng ca khúc thân phận và Ca khúc da vàng để hiểu vì sao Trịnh được xem là người viết lời bậc thầy.

Bài Diễm xưa còn được dịch lời tiếng Nhật và phổ biến ở Nhật Bản từ khoảng năm 1970, cho thấy sức đi xa của nhạc Trịnh. Về bản thu, băng nhạc Sơn Ca 7 do Khánh Ly hát nhạc Trịnh, phát hành đầu thập niên 1970, là một trong những bản ghi quen thuộc mà người mê hay tìm nghe lại. Nếu muốn nghe giọng nữ khác, bạn có thể tìm các bản Hồng Nhung hát Trịnh từ thập niên 1990, cách hát nhẹ và hiện đại hơn.

Ngoài nhạc Trịnh, phòng trà còn là nơi giữ dòng tình khúc tiền chiến và tình khúc của các nhạc sĩ như Phạm Duy, Ngô Thụy Miên, Từ Công Phụng, cùng bolero. Nếu bạn thích một đêm nghiêng hẳn về Trịnh, hãy chọn đúng đêm chủ đề; còn đêm thường thì chương trình pha nhiều dòng, mỗi ca sĩ hát vài bài. Với người mới, đi một đêm pha như vậy cũng hay, vì bạn nghe được nhiều giọng và tự thấy hợp với cách hát nào.

Xem ở đâu

Ở Hà Nội, có phòng trà chuyên đêm nhạc Trịnh, xem chi tiết ở bài đêm nhạc Trịnh ở phòng trà Hà Nội. Ở TP.HCM, hai địa chỉ có tiếng là phòng trà Không Tên và phòng trà WE, nơi đều đặn có tình khúc và nhạc Trịnh.

Nếu đi Đà Lạt, bạn có thể nghe nhạc Trịnh theo kiểu mộc, guitar acoustic trong không gian quán nhỏ, xem bài quán acoustic Mây Lang Thang, Đà Lạt. Mẹo: phòng trà có phụ thu theo đêm hoặc theo ca sĩ, nên gọi điện hỏi trước lịch và mức phụ thu, đặt bàn sớm vào cuối tuần.

Vài lưu ý chung khi đi phòng trà: chương trình thường bắt đầu vào buổi tối và kéo dài vài tiếng, khách có thể gọi đồ uống trong lúc nghe. Nên tắt chuông điện thoại và tránh nói chuyện to khi ca sĩ đang hát, vì phòng trà là chỗ người ta đến để nghe. Nếu muốn chắc chỗ đẹp gần sân khấu, bạn nên đặt bàn trước và ghi rõ số người, nhất là các đêm có ca sĩ tên tuổi hoặc đêm chủ đề nhạc Trịnh.